რეზო შატაკიშვილი სუნთქვისშემკვრელ რუსუდან ფეტვიაშვილზე

რუსუდან ფეტვიაშვილი "უფლისწული და ჭეშმარიტება" (საგანგებოდ რუსთაველის თეატრის მცირე სცენაზე განხორციელებული სპექტაკლისთვის "უფლისწული და ჭეშმარიტება").

რუსუდან ფეტვიაშვილი "უფლისწული და ჭეშმარიტება" (საგანგებოდ რუსთაველის თეატრის მცირე სცენაზე განხორციელებული სპექტაკლისთვის "უფლისწული და ჭეშმარიტება").

ელვარე სასწაული რომელიც 40 წელია გრძელდება და კვლავ გაგრძელდება

ის გაოცებს, გხიბლავს, გაჯადოებს.  მის ფანტაზიას არ აქვს სამანი.  ის რუსუდან ფეტვიაშვილია. მისი მარჯვენა ქმნის სამყაროს – განუმეორებელს, სიკეთით სავსეს და მეტაფორულს. უმზერ მის ხილვებს, ფერებად, ხაზებად დაღვრილს, მისი მაჯა რომ გამოიარა და გიკვირს, თურმე რა ძალა შესწევს ერთი შეხედვით უმწეო ქალის სუსტ მაჯას – ამ ყვეალფერს რომ ქმნის. ამ სუსტი მაჯებით  ყოველ ტილოზე რომ ამარცხებს ბოროტს… ის ბავშვობიდან შერაცხეს გენიოსად, დღეს კი რატომღაც გვავიწყდება ეს…

დასაწყისი

ეს სასწაული ზუსტად 40 წლის წინ დაიწყო – რუსუდან წლის და ათი თვის იყო, ფერადი ფანქრებით პირველად ძმის პორტრეტი რომ დახატა…  მას მერე აღარც გაჩერებულა. 4–5 წლის იყო, როცა მისი ნამუშევრები უკვე იფინებოდა ბავშვთა სურათების გალერეაში და მნახველს ნუსხავდა, აოცებდა… 6 წლისას უკვე პერსონალური გამოფენა ჰქონდა – 80 ნამუშევარი იყო წარმოდგენილი… 8 წლისას 3 პერსონალური გამოფენა ჰქონდა მოსკოვში, შემდეგ კვლავ თბილისში… საოცრება მალევე გასცდა საბჭოეთის ფარგლებს.

“13 წლის რომ ვიყავი, პერსონალური გამოფენა მქონდა საფრანგეთში, ერთი წლის განმავლობაში მთელი საფრანგეთი შემოიარა, იყო პარიზშიც. ამას მოჰყვა კვლავ პერსონალური გამოფენა ესპანეთში, შემდეგ ლონდონში, ავსტრიაში,  გერმანიაში…”

მოწოდების სიმაღლეზე იდგა ნორჩი მხატვარი და მოწოდების სიმაღლეზე იდგა მხატვრის დედა – სწორედ მანანა აბრამიშვილს უნდა ვუმადლოდეთ, ფეტვიაშვილი რომ სხვათა მსგავსად არ გადაიწვა და თავბრუდამხვევი წარმატებების მორევში არ ჩაიძირა…

სკოლა დამთავრებულიც არ ჰქონდა, გასტონ ბუაჩიძის ფრანგულად თარგმნილი “ვეფხისტყაოსანი” რომ აამეტყველა “უსიტყვო პროზად”…  სწორედ რუსთველისეული “ბოროტსა სძლია კეთილმან, არსება მისი გრძელია” – არის მისი მთელი შემოქმედების ხერხემალი. კეთილისა და ბოროტის ჭიდილია მის ყოველ ნამუშევარში. მას ღრმად სწამს რომ კეთილი საბოლოდ სძლევს ბოროტს და სწორედ ეს რწმენა აძლევს მის ტილოებს უნიკალურ გამჭვირვალობას, უფაქიზეს სისუფთავეს. არადა უყურებ მრავალთავიან უცნაურ აპოკალიპტურ ურჩხულებს და მაინც სიმშვიდე ისადგურებს შენში…

ვის ხატავს?

ის ხატავს ამაღლებულ ადამიანებს, მათ ვინც ზღურბლს გადააბიჯეს და საკუთარ თავზე, ვნებებზე ამაღლდნენ. ის არასოდეს ხატავს ბოროტ ადამიანებს. არ ემეტება ადამიანი ბოროტების საჩვენებლად. ბოროტების არსს ის ცხოველთა, ურჩხულთა მეშვეობით გადმოგვცემს. ხატავს აურაცხელ ჩიტებს და თევზებს და მათ, ისევე როგორც ყოველ გავლებულ ხაზს, თავის სიმბოლური დატვირთვა აქვთ. “ჩიტი, რომელსაც ნისკარტით უჭირავს თევზი სიუხვესა და ბარაქას განსახიერებს, ჩიტი, რომელიც არის მობრუნებული აღმოსავლეთის მხარეს, არის წინსვლის და სიმამაცის სიმბოლო, ჩიტი, რომელიც ადამიანის თავზეა, გამოხატავს მის შინაგან ბუნებას და თუკი ამ ჩიტს ნისკარტით უჭირავს თევზი, ესე იგი, ის ადამიანი არის სულიერად ძალიან მდიდარი, წინმსწრაფი…” – ასე ხსნის ის თავის აუხსნელ მეტაფორებს და მუდამ უდიდეს მნიშვნელობას ანიჭებს აღმოსავლეთსა და დასავლეთს.

არადა, როგორც ამბობენ, ის არც აღმოსავლეთს ეკუთვნის, არც დასავლეთს, საქართველოს დარად გზაჯვარედინზეა და აღმოსავლეთიც და დასავლეთიც ჩაპირქვავებულია მის არსებაში, რომელიც მოედინება ნატიფ, გამჭვირვალე ფერებად, მკაფიო ხაზებად, საოცრებად…

რუსუდანის ფორმულები

მან მიაგნო ფორმულას – ნიჭის გაათმაგების. ფორმულა მარტივია – თავაუღებელი შრომა. არადა არც თუ იოლი შესასრულებლად – ხატო 12 საათი თავაუღებლივ. უსმენდე თუნდაც ბეთჰოვენს, რომელიც გიყვარს.

მან ამ ნიჭით და შრომით მოიხელთა ბედნიერებაც – გარჩინოს საკუთარმა შრომამ… თანაც ისე რომ არანაირ შემოქმედებით კომპრომისზე არ წახვიდე. ის ყოველთვის ხატავდა იმას რაც ეწადა და ხატავდა ისე, როგორც ეხატებოდა. მისი ნახატები დღესაც საკმაოდ ძვირად ფასობს, მაგრამ იცის რომ მოვა დრო და ათასმაგად დაფასდება, თუ მეტად არა…

ჯერ კიდევ 18 წლის იყო, მისი ნამუშევრები ლონდონში, ერთ–ერთ პრესტიჟულ გალერეაში რომ იყო გამოფენილი და მნახველს მისი ნამუშევრების ყიდვა სურდა.

რუსუდან ფეტვიაშვილი: “მთელი ინგლისის ნაღები საზოგადოება იქ იმყოფებოდა. ძალაინ ბევრს ჰქონდა ნამუშევრების შეძენის სურვილი. მაგრამ სსრკ–ს საელჩოდან მოვიდნენ და გაგვაფრთხილეს თუ გავყიდიით, ისინი პასუხს არ აგებდნენ საბაჟოზე. ჩვენც რა თქმა უნდა ყველას ვუარით ვისტუმრებდით. ჩემს ცხოვრებაში ნახატი არ მქონდა გაყიდული, მით უმეტეს ასეთ სიტუაციაში რაღა გამაყიდინებდა, გაკვირვებულები დარჩნენ, გამოვფინე ნახატები, ყიდვა უნდათ და არ ვყიდი… მათ შორის იყო ბრილაინტებით შემოსილი ლორდების ასოციაციის თავჯდომარე, მოხუცი ქალი, რომელიც გაკვირვებული იყო ჩვენი სიჯიუტით… იმ გალერეაში ფასები იყო დადგენილი, რომლის ქვემოთაც აკრძალული იყო ნამუშევრის გაყიდვა, ერთფიგურიანი ნახატი არ შეიძლებოდა გაყიდულიყო ათას ფუნტ სტერლინგზე ნაკლებად, ჩემი მრავალფიგურიანი ნახატების წყალობით შემეძლო ოფიციალური მილიონერი ჩამოვსულიყავი…”

მას არც თუ იშვიათად ატყუებდნენ. მის ნახატებსაც ითვისებდნენ.

90–იანი წლების დასაწყისში ამერიკლემა წაიღო მისი ნამუშევრები და დაიკარგა, კანადაში მიაკვლეს. მაგრამ ფეტვიაშვილს არ უჩივლია… ბევრად უფრო მტკივნეული იყო, მისთვის როცა ქართველმა 200–მდე ილუსტრაცია დაახატვინა, მერე ნამუშევრებიანად გაქრა, თანხის გადაუხდელად , მოგვიანებით გამოაცხდა, ნამუშევრები დაიწვაო, არადა, მხატვარმა ის ნამუშევრები შემდეგ სხვასთან ნახა… არც მისთვის უჩივლია.

მას თავის ურყევი ფორმულა აქვს: “ არავისთვის მიჩივლია, არ მიღირდა. ყველაფერს თუ ებრძოლე, საქმეს ვეღარ გააკეთებ ადამიანი…”

ის არ იბრძვის, უფრო სწორად იბრძვის ტილოზე ფუნჯით ხელში. ავბედით 90–იან წლებში კი მას სწორედაც რომ საშინელი პროტესტი ჰქონდა იმ ომებისადმი, არეულობისადმი, უსამართლობისადმი, პროტესტის ნიშნად თავიც კი ჰქონდა გადახოტრილი…

როგორ ხატავს?

ის ხატავს უსაშლელოდ. ყოველგვარი წინასწარი ჩანახატების, ესკიზების გარეშე. ერთი ხელის მოსმით აგებს ფიგურებს. აზრს ხაზი მიჰყვება, ხაზი ფორმას ქმნის და… გნუსხავს მნახველს…

ის ერთი წერტილიდან იწყებს ხატვას და ავსდებს მთელ სივრცეს.

დღემდე არ გამნელებია ის გაოცება პატარ–პატარა თითო–ოროლა სანტიმეტრიანი კაცუნებით გადავსებული უზარმაზარი ფორმატი რომ ვნახე მასთან… არადა, მას მერე ზუსტად 15 წელი გავიდა…

ის ხატავს უსაშლელოდ, ასრულებს ნახატს, და თუ არ მოსწონს, თავიდან გრუნტავს და თავიდან ხატავს…

“თუ ნახატი არ მომეწონა, თავიდან ვგრუნტავ და მერე ახალ ნამუშევარს ვაკეთებ. ამას ჩემს გარდა ვერავინ ვერ იგებს, არის ნამუშევრები, რომლის ქვეშ ორი-სამი ნახატი დევს”.

ის ესკიზების გარეშე ავიდა, თოჯინების თეატრის კედლის მოხატვისას ხარაჩოებზე და დაიწყო პირდაპირ ხატვა და მოხატა ათი მეტრი სიმაღლისა და 15 მეტრი სიგანის კედელი…

ის ხატვას იწყებს ერთი წერტილიდან და ავსებს ტილოს მთელი სამყაროთი…

როდის ხატავს?

“არ ვხატავ როცა ცუდად ვარ, არც მაშინ ვხატავ როცა კარგ გუნებაზე ვარ. როცა მშვიდი და გაწონასწორებული ვარ და არაფერი მაღელვებს, სწორედ მაშინ ვხატავ. სიყვარული რაღა თქმა უნდა მოქმედებს ხელოვანზე, როგორც ყველა ადამიანზე… როცა ადამიანი სავსეა ამ გრძნობით, ყველაფერში გადმოდის. ის ნახატები, რომელიც შეყვარებულმა დავხატე, განსხვავებულია სხვა ნახატებისგან, გამოსჭვივის ის სიყვარული. სულიერ ძალებს უნდა ეყრდნობოდე რომ ძალიან არ აითქვიფო ამ გრძნობებში. ის ერთი იყოს შენი საყრდენი. ვნება არ არის სიყვარული”.

მის ნახატებში არ არის ვნება. ის ძლიერ ადამიანებს ხატავს, ვინც ამაღლდა ვნებებზე, საკუთარ თავზე. მისეული ტარიელიც კი იოკებს ვნებებს…

ჩემს ნახატებში არ არის ვნება. ყოველ შემთხვევაში თუ არის იმდენად დაფარულია, რომ არც ჩანს, საერთოდ თავშეკავებული ადამიანი მხიბლავს, რადგან ის უფრო სავსეა ყველაფრით, გინდაც ვნებით. როცა შენი ემოციების გაკონტროლება შეგიძლია, თავისთავად ეს ძალაა და დიდი ნიჭიც…” 

თემურ ბადრიაშვილი

თავის ტილოებს ზღაპრული რეალობით ჟღინთავდა და თავადაც სჯეროდა ზღაპრის – რომ გამოჩნდებოდა მისი პრინცი.

ბავშვობიდან ძალიან გამოკვეთილად ვიცოდი, სკოლის დამტავრების შემდეგ აუცილებლად გამოჩნდებოდა ვიღაც, ვინც იქნებოდა ჩემი ბედი. ჩემთვის განკუთვნილი ადამიანი, ვინც იქნებოდა ჩემი საყრდენი”.

არც შემცდარა. თავისი “პრინცი” თემურ ბადრიაშვილი პირველად ზღაპრების “სათბურში” – თოჯინების თეატრში ნახა.

“დედა მაშინ სალიტერატურო ნაწილის გამეგ იყო თოჯინების თეატრში, იქ ჩემი და სალომე მივიყვენ სპექტაკლზე, თემურს რეპეტიცია ჰქონდა, საკურსო სპექტაკლს დგამდა…15–16 წლის ვიყავი… დავინახე თუ არა მაშინვე მივხვდი რომ ის იყო… მომეწონა და შემიყვარდა… გული დამწყუდა რომ ადამიანი, რომელიც ჩემს წარმოდგენას შეესაბამებოდა, ვნახე, მაგრამ შორს იყო ჩეგან… ერთი წლის შემდეგ დედაჩემის კაბინტში ვნახე ისევ… პიესებზე მუშაობდნენ ერთად… გავიცანი. დამპატიჟა თავის დაბადების დღეზე… წავედით წყნეთში, ლადო ბურდულის სახლში გადაიხადა დაბადების დღე… ვაჩუქე ნახატი, პატარა შავ–თეთრი, ორფიგურიანი… ქალი და კაცი ეხატა, რომელირაც სპარსული ლექსის ილუსტრაცია იყო… სადღაც წელიწადნახევარში დავქორწინდით. მე 18 წლკის ვიყავი. მას შემდეგ ერთად ვართ… თემური საინტერესო ადამიანია, მრავალმხრივად განათლებული.

არანაირი რომანტიკული დღესასწაულები არ გვქონია. ჩვეულებრივი მშვიდი სიყვარული და ურთიერთობა გვქონდა და გვაქვს… თავიდანვე დარწმუნებული ვიყავი, ვიცოდი რომ მე მისთვის ძალიან ახლობელი ადამიანი ვარ. ვიცი არც ისე ლამაზი ვარ, ჩემზე ლამაზებიც არსებობენ, შეიძლება უკეთესი გოგოებიც მოეწონოს და ასეთებს იცნობს კიდეც, მაგრამ ვიცი, რომ მისთვის ყველაზე ახლობელი ვარ და ვუყვარვარ. ბუნებრივად მოვიდა ეს გრძნობა. “ გიჟდება ჩემზე და ჭკუას კარგავს” ასეთი ილუზიები არასოდეს მქონია, ჩვენ ერთმანეთი მშვიდად გვიყვარს. სიმშვიდის ფასი არაფერია. სიმშვიდე იძლევა სიმყარეს, გაუწონასწორებლები ჩვენც ვიყავით და შეიძლება ვიყოთ კიდევაც, მაგრამ კალაპოტში ჩადგომა ყოველთვის შეიძლება…”

მათეს სახარება

მისი 200–ზე მეტი მინიატურა ამშვენებს სამების საკათედრო ტაძრისთვის შექმნილ მსოფლიოში ყველაზე დიდ ხელნაწერ სახარებას.

პატრიარქის კურთხევით რუსუდან ფეტვიაშილი 4 წლის მანძილზე თავაუღებლივ მუშაობდა მათეს სახარების მოხატვაზე.

მისმა უწმინდესობამ შემომთავაზა.  ძალიან გამიხარდა, იმავდროულად, უდიდესი პასუხისმგებლობის გამო, მოწიწებისა და შიშის გრძნობაც დამეუფლა”.

მინიატურების ხატვის ხელოვნებას რუსუდანი საგანგებოდ დაეუფლა  –გაეცნო წიგნს „ბიზანტიური მინიატურები“, სადაც ყველა ის მინიატურაა შესული, რაც ოდესმე მართლმადიდებლურ სამყაროში შექმნილა. საგანგებოდ გაეცნო ხატწერის შესახებ არსებულ ლიტერატურას, მხოლოდ ამის შემდეგ შექმნა საზედაო ასოები და მიიღო კურთხევა მინიატურების შექმნაზე. 4 წლის მანძილზე ყოველ დღეს საპატრიარქოში იყო და რუდუნებით და მოწიებით მუშაობდა. ხატავდა ეტრატზე, უძველესი მეთოდით, რაც არც თუ ისე იოლია…

იმ წლებში სხვა არაფერი დაუხატავს, წიგნიც კი არ წაუკითხავს, თუ სახარებასთან არ იყო დაკავშირებული.

“მუშაობის დასასრულს ჩავწვდი თავმდაბლობის არსს, რომ ის მხოლოდ და მხოლოდ ძალას ანიჭებს ადამიანს და არა – პირიქით”…

 

***

მე რომ დავიბადე, მას უკვე შეშლილი ჰყავდა მსოფლიო, არადა სულ 8–9 წლითაა უფროსი ჩემზე…

არ შეიძლება არ მოგხიბლოს ამ ელვარე ტილოების ავტორის სისადავემ, თავმდაბლობამ, უბრალოებამ და დიდმა სიკეთემ… აბა სხვა რა ვთქვა, როდესაც მან წლების წინ სრულიად უანგაროდ, უერთსტერლინგოდ (არათუ ათასობით ფუნტსტერლინგების…) დამიხატა ჩემი დამოუკიდებელი გაზეთის (“ფიქრები”) მრავალფიგურიანი სათაური – აურაცხელი ჩიტებითა და თევზებით. აბა სხვა რა ვთქვა, როდესაც სადიპლომო სპექტაკლისთვის (ჟან კლოდ კარიერის “უფლისწული და ჭეშმარიტება”) სრულიად უანგაროდ და საგანგებოდ დამიხატა, უფრო სწორად უსიტყვოდ ააჟღერა ჭეშმარიტების მაძიბელი უფლისწულის თავგადასავალი – ვეება პანოზე გადასატანად.

მისი უანგარობით გაოგნებული, ჩემი მეგობარი გიგი მიგრიაული რომ დადიოდა და ყველას უყვებოდა ჩემზე – პარკით ცინცხალი “ნივა” დააქვსო…

რუსუდანს დააქვს დიდი სიკეთე, რომელიც იღვრება ფერებად, ხაზებად და იმარჯვებს ბოროტზე…

დაიბეჭდა “პრაიმ ტაიმში”

 

სწავლა-განათლების მიზანი ადამიანის ზნეობრივი გაუმჯობესებაა და არა თვით განათლება

რეზო შატაკიშვილი

ცოდნისა და ზნეობის ურთიერთმიმართება ყოველთვის იყო კაცობრიობის განსჯის საგანი. ყოველთვის ბჭობდნენ – რა სჯობდა განათლებული და უზნეო ადამიანი თუ განათლებას მოკლებული ზნეობრივი ადამიანი?!

 უმჯობეს არს მოკლებული სიბრძნითა (სწავლითა) შიშითა ღვთისა, ვიდრეღა  წარმატებული სიბრძნითა (სწავლითა) და გარდამხდომელი  სჯულისა (ზირაქ. 19.21.).

როგორც ვხედვთ, ისუ ზირაქი სჯულის გარდამხდომელ, უსჯულო ნასწავლს სწავლას მოკლებულ, მაგრამ ღვთისმოშიშ, კეთილისმოქმედ ადამიანს ამჯობინებს. როგორც გაბრიელ ეპისკოპოსი განმარტავს, ისუ ზირაქი, რომლიც თავის დროში არათუ განათლებულ კაცად ირიცხებოდა, არამედ ბრძნად იწოდებოდა, ამ სიტყვებში სწავლა-ცოდნას არც უსარგებლოდ მიიჩნევს და არც მავნედ. ის მხოლოდ იმ აზრს გამოსთქვამს, რომ ერთსა მარტო სწავლასა, თვინიერ  კეთილზნეობისა, არა აქვს დიდი ფასი. ჩვენ კიდევ  განვამტკიცებთ  აზრსა ზირაქისასა და ვიტყვით  რომ ერთი მხოლოდ ცოდნა  ანუ  განათლება თვინიერ შესაფერი კეთილი ზნეობისა, მოუტონს საზოგადოებას და თვით სწავლის შემძენსაც  უმეტესად ვნებას, ვინმე სარგებლობასა“ – განმარტავს გაბიელ  ეპისკოპოსი და იქვე განათლებისა და ზნეობის  იდეალურ შეხამების იდეალურ  ვარიანტს სასურველი ის არის, როდესაც კაცი მდიდარია ცოდნითა და მასთანვე  მტკიცე  ქრისტიანობრივითა ზნეობითა“.

ილია ჭავჭავაძე კი საერთოდ ჭეშმარიტად განათებულად არ მიიჩნევდა უზნეო ადამიანს. თავის „პედაგოგიის საფუძვლებში“  წერს:

ჭეშმარიტი  განათლება განვითარებული გონების და გაწურთვნილის ზნე-ხასიათის ერთმანეთთან შეუღლებაა განუყრელად. თუ კაცს ან ერთი აკლია, ან მეორე, იგი განათლებული არ არის და, ჩვენის ფიქრით, ისევ გონებაგანუვითარებელი და ზნე-ხასიათგაწურთვნილი კაცი სჯობია, ვიდრე გონებაგანვითარებული და ზნე-ხასიათგაუწრთვნელი“.

ილიას აზრით ზნე-ხასიათის წრთვნა დიდად იყო დამოკიდებული სწავლა-ცოდნაზე და ამიტომაც სკოლის დანიშნულებად მიიჩნევდა იმგვარი თვისებების გამომუშავებას, სწვავლა-ცოდნის იმგავრად მიცემას, რომელიც გონებასაც რგებს და ზნესაც. ზნე-ხასიათის წრთვნა ერთი უდიდესი საგანია სკოლისა, რადგანაც გაადამიანება კაცისა თავი და ბოლოა ყოველგვარი წრთვნისა და განათლებისა – ბრძანებს ილია.

გარბრიელ ეპიკსოპოსი სწავლა-განათლების საბოლოო მიზნად ადამიანის ზნეობრივ გაუმჯობესებას მიიჩნევს: სწავლა, განათლება თავის თავად კარგია და სასარგებლო, რადგან აღამაღლებს და გაამდიდრებს კაცის გონებას, მაგრამ მაინც არ  შეიძლება  ვთქვათ, რომ იგი  თვით იყოს მიზნად  თავისა თვისისა, არა! იმან  უნდა მიიყვანოს კაცი მეორე და უმაღლესი მიზნამდე და ეს  უმაღლესი მიზანი არა სხვა რაიმე არს, გარნა ზნეობით განვითრება და გაუმჯობესება კაცისა. თვითონ  სწავლა არის  ორპიროვანი იარაღი, შეიძლება კაცმა მოიხმაროს ის კეთილ  საქმეზეც და ბოროტზეც, სასარგებლოდ და საზარალოდ  თავისა თვისისა და სხვათა…

რა ხდება დღეს, რა ურთიერთმიმართებაა ცოდნასა და ზნეობას შორის, და როგორ აღვზარდოთ ყმაწვილები ისე რომ კეთილი ზნეც გააჩნდეთ და ცოდნაც?  „ქართული უნივერსიტეტი“ ფსიქოლოგ ლევან შატბერაშვილს ესაუბრება.

ევან შატბერაშვილი:

ზნეობა უფრო დროში მდგრადი კატეგორიაა ვიდრე ცოდნა და განათლება. ის ვინც ზნეობრივი იყო 2 ათასი წლის წინ, დღესაც შეიძლება ჩავთვალოთ ზნეობრივად. ის კი ვინც ილიას დროს განათლებულ კაცად ითვლებოდა, დღეს შეიძლება არ ჩაითვალოს. და პირიქით, ვისაც დღეს განათლებულად თვლიან, ილიას არ ჩაეთვალა განათლებულ კაცად.

რატომ, იულიუს კეისარი დღეს რომ იყოს არ ჩაითვლება განათლებულ კაცად?

გააჩნია რას მივიჩნევთ ცოდნად, თუ ვგულისხმობთ კონკრეტულ ცოდნას, მილიონი რამ არ ეცოდინებოდა, დავუშვათ ის რაც აღმოაჩინეს ფიზიკაში, ქიმიაში… არ ეცოდინებოდა ბიოლოგია, გენეტიკა, კვანტური ფიზიკა… მაგრამ თუ ვგულისხმობთ გლობალურ, სამყაროს შემეცნების პრინციპს, თუ ეს არის ცოდნა სამაყაროს შესახებ, გარკვეული ფილოსოფიური წარმოდგენა, ეს სხვა ცოდნაა. ასეთი ადამიანი სამყაროს მთლიანობაში მოიაზრებს, გარკვეულ კანონზომიერებებს ხედავს მის განვითარებაში და ასეთი ადამიანი დიდი ალბათობით ზნეობრივიცაა. რადგან ზნეობა გარკვეული ცხოვრების წესია, რომლითაც ადამიანი ეურთიერთება ადამიანებს და შესაბამისად – სამყაროს. ზნეობრივი ადამიანი ბუნებასაც არ დააზიანებს, ყოველშემთხვევაში იმის ალბათობა რომ ზნეობრივმა ადმიანმა ბუნება დააზიანოს, ნაკლებია, რადგან ის სამყაროს მთლიანობაში განიცდის და მოიაზრებს. ამ განათლებაზე თუ ვლაპარაკობთ, პლატონი დღესაც განათლებულია. თუ კონკრეტულ მეცნიერების დარგებში არსებულ ცოდნაზე ვლკაპარაკობთ, აქ სხვა განთლებასთან გვაქვს საქმე. ასე შეიძლება იყო გადასარევი ქიმიკოსი და მუშაობდე შხამებზე. ნებისმიერი ნარკოტიკის ახალი ფორმულა შექმნილია ნიჭიერი ქიმიკოსების მიერ. როდესაც შენი ცოდნა არაა გლობალური, ეს ცოდნა გქიმნის ილუზიას რომ შენ ზნეობაზე მაღლა დგახარ, რომ ზნეობის პრინციპი, რომელიც ყველასათვისაა, შენთვის არაა.

ანუ პატივმოყვარეობაში გაგდებს.

შეიძლება ასეც ითქვას. გარდა ამისა, ადამიანი მაძიებელია, მის შემეცნების ინტერესს ვერ აკავებს ვერც ზნეობრივი, ვერც ეკლესიური, ვერანაირი ტაბუ. იგივე გენური ინჟინერია, კლონირება აიღეთ, ბევრრმა რელიგიამ აკრძალა ასეთი ექპერიმენტები, მაგრამ მაინც ხდება..

ასეთ განათლებულს გაუნათლებელი არ ჯობს?

მიდი ვისაუბროთ იმაზე, საიდან მოდის ცოდნა, და საიდან ზნეობა. დღეს უკვე ცნობილია რომ გარკვეული მიმართულებით ნიჭიერება ადამიანის, იგივე ვთქვთ მათემატიკური ნიჭი, მეტწილად განპირობებულია გენეტიკურად, ანუ ადამიანი ამ მონაცემით იბადება და შემდეგ მას ეს სამყარო ან აძლევს საშაულებას ამ მიმართულებით განვითარების, ან არა. ზნეობა კი აღზრდიდან მოდის, იმ ოჯახიდან სადაც დაიბადე და გაიზარდე, სადაც გასწავლეს თამაშის წესები, რა არის კარგი და რა _ ცუდი. და ბოლოს, რატომ უყვარდი იმ ოჯახში, იმიტომ რომ იყავი პატიოსანი, წესიერი, თუ იყავი ისეთი, როგორც თვითონ უნდათ რომ ყოფილიყვნენ, თვითონ კი არ იყვნენ ზნეობრივი თვალსაზრისით მისაღებნი…

ანუ ილია, გაბრიელ ეპისკოსპოსი ცდილობდნენ  ამ  შეგონებებით ადამიანებისთვის შეეხსენებინათ  ის რომ მთავარია ზნეობა და არა  ის ლოკალური ცოდნა, რომელიც არანაირად არ გაყენებს  ზნეობრივ პრინციპებზე მაღლა.

დიახ, ეკლესიურად რომ ვთქვათ, ნუ ჩაგაგდებს ცოდნა პატივმოყვარეობაში. ამ ცოდვაში ჩავარდნას, ჯობია საერთოდ არ გქონდეს ეს ცოდნა. აქ ლაპარაკია იმ ხიფათზე, თუ რა შეიძლება მოუტანოს კაცობრიობას უზნეო ადამიანების ხელში არსებულმა ცოდნამ როგორც იარაღმა. მაგრამ თუ გადავხედავთ მსოფლიო მასშტაბის დიდ მეცნიერთა ბიოგრაფიებს, დიოდ მეცნიერებს, ვინც გლობალური აღმოჩენები შესძინა კაცობრიობას, ვნახავთ რომ ისინი როგოირც წესი, ზნეობრივი ადამიანები იყვნენ. იმიტომ რომ სამყაროს გლობალურად შემეცნების გარეშე შეუძლებელია გააკეთო ასეთი აღმოჩენა. ეს ხალხი მთლიანოაბში ხედავდა სამყაროს.

გენიოსებიდან თუ ჩამოვალთ ქვემოთ, ვისაც არაფერი არ აღმოუჩენია და თავი მოაქვს კიტრივით?

თქვენ პატივმოყვარეობაში ჩავარდნილ ხალხზე საუბრობთ. ეს ხალხი სახიფათოაცაა. სწორედ ამ ფსევდოინტელქტუალების ხელით კეთდებოდა ძალაინ ბევრი ცუდი საქმე ისტორიაში, ნებისმიერი დიქტატურა თუ რეჟიმი იშველიებდა და ეყრდნობოდა მათ. ამგვარი ფსევდომეცნიერები, რომლებსაც აქვთ რაღაც ცოდნა, მაგრამ არა აქვთ გლობალური ხედვა, სახელმწიფოსთან ურთიერთობის ხიბლში ვარდებიან და როგორც წესი დიდი ზნეობით არ გამოირჩევიან. ქართველმა ფსევდოინტელქტუალებმა შეიძლება ქართული მასშტაბის ფსევბდიოტრაგედიები მოაწყონ.  მსოფლიოს მასშტაბით ეს პრობლემა ყოველთვის იდგა და იდგება კიდეც. ადამიანმა რომ პირველად აანთო ცეცხლი, ზუსტად არ ჰქონდა ჩაფიქრებული რომ სხვისი სახლი გადაეწვა, მაგრამ ეს პრობლემა დადგა… ცოდნასა და ზნეობას შორის რაღაც ბალანსი ყოველთვის არსებობდა, ეს ბალანსი ძალიან მყიფეა, მაგრა როგორც ჩანს ზნეობრივი ადამიანები უფრო სჭარბობენ, რადგან კაცობრიობა დღემდე მოვიდა და არ დაუიღუპა თუნდაც ბირთვულ ცეცხლში.

როდესაც საუბარია მწიგნობარ, მაგრამ ზნეობას მოკლებულ ადამიანებზე, ქართული ლიტერატურიდან უპირველესად კონსტანტინე გამსახურდიას ფარსმან სპარსი გვახსენდება და მის მაგალითზეც  ვრწმუნდებით  დიდი ილიას  და  გარბიელ  ეპიკოსოსის  შეგონებათა ჭეშმარიტებაში.

ფარსმან სპარსის წინაშე საერთოდ არ დგას ზნეობის, კარგის და ცუდის, კეთილის და ბოროტის პრობლემა. ისაა ზნეობრივი ვინც ამაზე ფიქრობს, თორემ უზნეო შეიძლება არც იყოს ბოროტების საკეთებლად მომართული, უბრალოდ ის საერთოდ არ აზროვნებს ამ კატეგორიებით, მისთვის მნიშვნელოვანია სხვა რამ, ძალზე მარტივი, რა მინდა და რა არის ჩემთვის მომგებნიანი, მათთვის მნიშვნელოვანია ის, რაშიც ხედავენ საკუთარი სურვილების რეალიზაციას. ვიღაცისთვის ეს შეიძლება მორალური კომპენსაცია იყოს, ვიღაცისვის მატერიალური, ვირაცისთვის კარიერა და ა.შ. დანარჩენს ფასი არა აქვს, იმიტომ რომ რეალურად დანარჩენი არაა მნიშვნელოვანი, ზნეობრივი ადამიანისთვის კი სხვა ღირებულებები უფრო მნიშვნელოვანია, თუნდაც ადამიანი.

როგორ უნდა გავზარდოთ  ბავშვი, რომ ცოდნაც გააჩნდეს და ზნეობრივიც იყოს?

ბავშვი უნდა გაიზარდოს სიყვარულში. ესაა მთავარი. ოჯახში სადაც სიყვარულია, ურთიერთპატივისცემაა, როგორც წესი ზნეობრივი ადამიანები იზრდებიან. იმ ოჯახებში კი სადაც ძალადობა, ბევრი ტყუილი, ფარსია, იქ გამონაკლისების გარდა, ზნეობრივები არ იზრდებიან. მეორე მხარეა განათლების მიცემა, ამის საშუალება ვიღაცას აქვს, ვიღაცას არა, მაგრამ იმის საშუალება კი, რაზეც ვსაუბრობდით, ყველა ოჯახს აქვს, ამას არ ჭირდება ფული. თუ ბავშვს ზნეობრივ მაგალითსაც მისცემ, სიყვარულსაც და განათლებასაც, ის ამ ცოდნას არ მიმართავს ბოროტებისკენ და სიყვარულს მოახმარს, სიყვარულს არა კონკრეტულს, არამედ კაცობრიობის მიმართ. ამას ადამიანი ვერც აცნობიერებს ყოველწამიერად, მაგრამ განცდაში აქვს და ცდილობს აკეთოს სიკეთე, თესოს სიყვარული და არ დაუშვებს რომ შექმნას თუნდაც ახალი ნარკოტიკის ფორმულა.

განათლების მიცემა მართლაც მატერიალურ  შესაძლებლობასთანაა დაკავშირებული, მაგრამ უმთავრესი ალბათ  მაინც  სწავლისადმი  სწორი დამოკიდებულების გამომუშავებაა. არის ოჯახები, სადაც მშობლებს არა თუ ფული, განათლებაც არა აქვთ, მაგრამ ისეთი სწორი დამოკიდებულება  აქვთ სწავლისადმი და ისე ზრდიან შვილებს რომ ბავშვებს ამ  უცოდინარი მშობლებისგან  გადაეცემათ წავლის სიყვარული, ხშირ შემთხვევაში უფრო მეტადაც  კი  ვიდრე გადაეცემათ  აკადემისკოებისა და პროფესორებისგან თავის შვილებს. სწორ რელსზე დგებიან და თვითგანათლებით  გაცილებით მეტს აღწევენ, ვიდრე სხვა რეპეტიტორიდან  რეპეტიტორთან სირბილით.

მართალი ხართ, ოჯახში სადაც ცოდნა ღირებულია, თუნდაც მშობლებს ეს ცოდნა არ გააჩნდეთ, მაგრამ ცოდნას პატივს სცემდნენ, იქ ბავშვი გაიზრდება იმგვარად რომ მისთვის ცოდნა იქნება ღირებული, იქ სადაც ცოდნას არა აქვს ღირებულება… საერთოდ, ბავშვისთვის განათლების მიცემისას, პრობლემას ქმნის სიზარმაცე. როდესაც წიგნთან ურთიერთობა ბავშვისთვის დამღლელია, ძალადობის ტოლფასია, როცა ბავშვს ძალისხმევა უწევს წიგნი რომ გადაშალოს. საერთოდ ჯობს, ბავშვს არაფერი დააძალო, სჯობია ინტერესი გაუჩინო. საერთოდ ძალადობა არსადაა გამართლებული, განსაკუთრებით ბავშვებთან. ცდებიან, ვისაც ჰქონია რომ ბავშვის დასჯით შედეგს მიაღწევს, კი მონენტალურად მიიღებს, მაგრამ ხანგრძლივ პერსპექტივაში აუცილბლად იქნება პრობლემები.

დაიბეჭდა „ქართულ უნივერსიტეტში“

ილია, აკაკი, ვაჟა – სცენაზე

რეზო შატაკიშვილი

ქართველ ერს და ქართულ თეატრს ერთი მამა ჰყავს – ილია ჭავჭავაძე. გამაოგნებელია ილიას და აკაკის ძალისხმევა ქართული თეატრის აღსადგენად და თუ უფრო ალალად ვიტყვით შესაქმნელად, რადგან გიორგი ერისთავის თეატრმა სულ რამოდენიმე წელი იარსება და მისი დასამარებიდან მთელი მეოთხედი საუკუნე იყო გასული. ილიას ძალისხმევით შეიქმნა მუდმივი დასი, უძღვებოდა დრამატულ საზოგადოებას, პატრონობდა თეატრს, წერდა რეცენზიებს…

აკაკი წერეთელი პეტერბურგიდან დაბრუნებისთანავე სათავეში ჩაუდგა სცენისმოყვარეებს, ილიას მხარდამხარ იბრძოდა ქართული თეატრის აღსადგენად, სხვადასხვა დროს უძღვებოდა დრამატულ საზოგადოებას, წერდა პიესებს, რეჟისორობდა და კიდევ _ ილია და აკაკი თავად გამოდიოდნენ სცენაზე, გამოდიოდნენ და კითხულობდნენ საკუთარ ნაწარმოებებს, სხვა პოეტების ლექსებს. როდესაც ილია და აკაკი სალიტერატურო საღამოებზე გამოდიოდნენ, ქართული თეატრი ჯერაც არ იყო აღდგენილი და ქართველები არც საჯარო კითხვას იყვნენ ჩვეულნი, მაგრამ ილია ამ წამოწყებით საძირკველს უმზადებდა ქართულ თეატრს, თავის მოხდენილი დეკლამაციით კითხვის კულტურას ნერგავდა და ქართული მწერლობის პოპულარიზაციას ეწეოდა. ამ საღამოებიდან მიღებული შემოსვალი კი ქართული სცენის სასარგებლოდ ინახებოდა.

ასეთი სალიტერატურო საღამო პირველად 1875 წელს გაიმართა და აფიშაზე ეწერა: „ერთი კეთილი საქმის შესაწევრად“… ეს ერთი კეთილი საქმე ქართული თეატრის აღდგენა იყო…

ილია

ილიას სცენასთან ურთიერთობა კი გაცილებით ადრე დაიწყო. 1859 წელს ჯერ კიდევ პეტერბურგის უნივერსიტეტის სტუდენტმა, 22 წლის ჭაბუკმა ილიამ, თბილისში რამდენიმე თვით ყოფნის დროს, პირველი გიმნაზიის იმ დარბაზში, სადარც თავის დროზე გიორგი ერისთავმა პირველი ქართული წარმოდგენა გამართა, დადგა  ცოცხალი სურათები შექსპირის „მეფე ლირიდან“. ილიას დადგმულ ცოცხალ სურათებში თბილისის წარჩინებულ ოჯახის წევრებს მიუღიათ მონაწილება, მათ შორის ალექსანდრე ჭავჭავაძის ქალ-ვაჟს – სოფიოს და დავითს. მეფე ლირი თავად ილია ჭავჭავაძე ყოფილა.

მოგვიანებით, 1873 წელს ილია ბანკის საქმეების მოსაგვარებლად პეტერბურგს გაემგზავრა და დიდხანს მოუწია დარჩენა, გამონახა რა თავისუფალი დრო, შექსპირის „მეფე ლირის“ თარგმნაც დაიწყო და ინგლისური ენის შესწავლაც… სწორედ იმხანად გაუცვნია ინგლისურის საოცხოოდ მცოდნე სტუდენტი ივანე მაჩაბელი და დაახლოვებულან სწორედ „მეფე ლირის“ თარგმნის გამო და ერთობლივი ძალისხმევით უთარგმნიათ კიდეც. ჯერ კიდევ პეტერბურგში ყოფნისას დაუწყია ილიას საკუთარი თარგმანის საჯაროდ კითხვა. გიორგი შერვაშიძის ბინაზე წაკითხვის შემდეგ, ოლღა გურამიშვილს სწერდა: „… კარგა ბლომა ხალხი იყო და ძალიან მოიწონეს. ასე იფიქრე, ქალებმა იტირეს და კაცები სულ აფერუმს იძახოდნენ. მართლა და თარგმანი მშვენიერი რამ გამოვიდა, ასეთი კარგი, რომ წამკითხველი მთარგმნელებს დაგვლოცავენ. ქალაქში რომ ჩამოვალ, გვინდა წარმოვადგინოთ. სცენაზე მშვენიერი რამ იქნება… აი, ღვთის მადლით, როცა მშვიდობით მოვალ, მოვალ და კარდანახში წაგიკითხავთ და თუ არ გატიროთ ცუდი კაცი ვიყო…

ერთ-ერთ მორიგ წერილში კი ოლღა გურამიშვილს სწერდა, რომ მაგას კარგი წაკითხვა უნდა რომ კაცმა მოიწონოს. … აი, როცა მოვალ, მე თვითონ წაგიკითხამთ დამაშინ ნახავთ როგორი თარგმანია“.

ამ სტრიქონებიდანაც კარგად ჩანს რა როლს ანიჭებდა ილია კითხვას… მართლაც, საქათველოში დაბურუნებისთანავე მოაწყო საჯარო კითხვა  თბილისში, ქუთაისშიც. კითხულობდა ხშირად.

ილიას გამორჩეულად ორი ნაკვთის წაკითხვა ჰყვარებია „ლირიდან“ –  შვილებისგან განდევნილი ლირის მონოლოგი („იზუზუნე და იქროლე“) და კორდელიას სიტყვა მამისადმი.

იოსებ გრიშაშვილი წერს რომ გრიგოლ ყიფშიძის თქმით, „მეფე ლირი“ ამავე წლებში სცენაზეც უთარგმნიათ და ილიას შეუსრულებია კენტის როლი. როგორც ჩანს თანამედროვე „რიდინგისი“, ე.წ. „ჩიტკა“ გაუმართავთ და ილიას კენტის როლი წაუკითხავს. ილიას „მეფე ლირის“ დიდ სცენაზე დადგმაც მოუწადინებია, ისე რომ როლები უნდა შეესრულებინათ მხოლოდ მწერლებს: ილია ჭავჭავაძეს, ივანე მაჩაბელს, მამია გურიელს, ნინო ორბელიანს, დიმიტრი ყიფიანს და სხვებს. თავად კენტის როლი აურჩევია კვლავ, ლირის როლის განსახიერება დიმიტრი ყიფიანისთვის შეუთავაზებია, მაგრამ „მეფე ლირის“ წარმოდგენა მწერალთა მონაწილეობით არ შემდგარა.

ილია ჭავჭავაძის, როგორც კითხვის ოსტატის მოღვაწეობა „მეფე ლირით“ არ შემოფარგლულა. ჯერ კიდევ ახალგაზრდობაში ძალიან ბარათაშვილის და გრიგოლ ორბელიანის ლექსების კითხვა და შემდეგ როდესაც სალიტერატურო საღამოების გამართვა დაიწყეს, სცენაზე სწორედ ბარათაშვილისა და გრიგოლ ორბელიანის ლექსებს კითხულობდა, საკუთარ მოთხრობებთან ერთად.

1875 წელს გამართულ პირველ სალიტერატურო საღამოში მონაწილეობა მიუღიათ ილიას, აკაკის, დიმიტრი ყიფიანს, რაფიელ ერისთავს, პ. უმიკაშვილსა და გ. ჩიქოვანს.

„დროების“ ცნობით, დიმიტრი ყიფიანი დიდი ოვაციით მიუღია საზოგადოებას, ტაშისცემა რამდენიმე წუთს გაგრძელებულა, წაკითხვით კარგად კი წაუკითხავს, მაგრამ საუბედუროდ, ისეთი დაბალი ხმით, რომ ზოგიერთებს, ვინც სცენაზე მოშორებულნი იყვნენ, არ გაუგონიათ“. რაფიელ ერისთვის კითხვასაც ნაკლი ჰქონია – სუსტი ხმითა და ბორძიკით წაუკითახვს. ნამდვილი დამამშვენებლები და გამაცოცხლებელნი ამ საღამოსი იყვნენ აკაკი წერეთელი და ილია ჭავჭავაძე. ჩვენ იშვიათად გაგვიგონია ისეთი ოსტატური და ხელოვნური წაკითხვა…“ – წერდა დროება“.

იოსებ გრიშაშვილი წერს:

მე მინდა ერთ წუთს თავლი დავხუჭო და წარმოვიდგინო თბილისის საზაფხულო თეატრის სცენა 1875 წელს… აი, გამოდის ილია ჭავჭავაძე, ის ლიბერალი, ბურთივით მრგვალი“ –  როგორც დაახასიათა გრიგოლ ორბელიანმა. პარტერში ტაშის ტკრციალი გაისმის. მერე სიჩუმე ჩამოვარდება… ილია ერთ წუთს ჩაფიქრდებვა და დაიწყებს გრიგოლ ორბელიანის ლექსის ონიკოვის დარდებისკითხვას.

ეს რა ცეცხლში ჩავარდნილვარ, სადა ვარ?

გული მეწვის სასიკვდილოდ მზადა ვარ,

ძაღლსავითა ვგდივარ იმ ქუჩაში,

ვყარაულობ ერთის ვისმეს კარებსა…

ვინც გაივლის, მკითხავს აქ რას აკეთებ?

 შენ რას ნაღვლობ, მე რას გიშლი, რა გინდა?

მითილი ხარ, თორემ არა მკითხავდი,

მოდი ამ ვირს ეშხზე ელაპარაკე“.

ამ ლექსის ნაწყვეტი იმიტომ მოვიყვანეთ, რომ გვეგრძნო ილია სცენაზე, წარმოგვედგინა მისი სახის მეტყველება, მისი დინჯი ხმა და მარჯვენა ხელის მალიმალ აწევა, რაც ასე უყვარდა თურმე პოეტს… ილიას დამახასიათებელი თვისება ყოფილა სიტყვის კაფიეტად გამოთქმა დასახის ნაკვთთა ათამაშება (მიმიკა). მისი დეკლამაცია იყო ბუნებრივი და შთამბეჭდავი“. 

ილიას ხმა დიდი არ ჰქონდა, არც ძალიან მჟღერავი, მაგრამ მკაფიო, მკვეთრი და ნათელად გასაგონი. არ იცოდა კილოშეკიდებული ლაპარაკი, ხმის აკანკალება. არც ხელების წარამარა სავსავი. მასში იყო არტისტულობა და არა თეატრალობა… ილიას ჰქონდა სიტყვის თავისებური გამოთქმის უნარი და ხმის მოდულაციები ჰქმნიდა მთელ მუსიკას მისი მეტყველებისას“ (ი. ელეფთერიძე).

1876 წლის 29 იანვარს, კავკასიის მუსიკალური საზოგადოების დარბაზში, ილიას „კაცია ადამიანის“ ის ადგილი წაუკითხავს, სადაც ლუარსაბი და დარეჯანი შვილის ყოლაზე ოცნებობენ. როცა მოთხრობის გათავებისას ჩუპრი-პუპარ, პუპრი-ჩუპარდასძახა და ტაშის შემოკვრით გავიდა სცენიდან ყველას აღტაცების ცრემლებით თვალები აგვენამაო –  წერს ეკატერინე გაბაშვილი.

ტრიუმფად ქცეულა ილიას გამოსვლა სცენაზე 1889 წლის 25 მარტს, წერა-კითხვის გამავრცელებელი საზოგადოების სასარგებლოდ გამრთულ სალიტერატურო საღამოზე. ილიას წაუკითხავს გიორგი სიკვდილის სცენა „ოთარაანთ ქვრივიდან“. იაკობ გოგებაშვილი ი. სვიმონიძის ფსევდონიმით „ივერიაში“ წერდა: „საქმე ილია ჭავჭავაძეზე მიდგა. იგი გამოვიდა დინჯად, გაშალა კათედრაზე რვეული და დაიწყო კითხვა. ისეთი სიჩუმე ჩამოვარდა რომ დარბაზში ბუზის გაფრენას გაიგონებდა კაცი. ეს ყურადღება კითხვის გათავებამდე არ შენელებულა… ხმა აქვს მუსიკალური, კილო შესაფერი, ლოგიური ხმის აწევ-დაწევა რიგზე მიჰყავს, გამომეტყველება და მოძრაობა პირსახისა შეესაბამება წაკითხვის შინაარსსა და საზოგადოდ მისი ხმა მკაფიოდ ჰხატავს ყოველ აზრსა და გრძნობას, რომელსაც კი იპყრობს სიტყვები და ფრაზები“…

აკაკი

აკაკი წერეთელიო ხშირად გამოდიოდა კონცერტებსა და საქველმოქმედო საღამოებზე ლექსების კითხვით. ცაცა ამირეჯიბის მოგონებიდან: საღამოებში აკაკის მონაწილეობა ხალხს იზიდავდა და შემოსავალიც დიდი იყო. ეს კარგად იცოდა აკაკიმ და ყოველთვის სიამოვნებით იღებდა მონაწილეობას და, რა თქმა უნდა, უსასყიდლოდ. უფრო ხშირად კითხულობდა ცა-ფირუზ ხმელეთ-ზურმუხტოსდა ხარაბუზა ფუტკარს შეხვდა“. ერთხელ აკაკის დაავიწყდა ლექსი, შეჩერდა და სიცილი დაიწყო. მერე რა საკვირველი სიცილი იცოდა!… ამ დროს კოწო ანდრონიკაშვილმა პარტერიდან უკარნახა და აკაკიმაც განაგრძო კითხვა. იმ წუთებში მგოსანი ისეთი სათნო და საყვარელი იყო, რომ ყველას გული დაატყვევა… მისი ახოვანი ტანი, ღვთაებრივი სახე, ხავერდოვანი, ტკბილი ხმა ადამიანებს მისდამი თაყვანისცემით განწყობდა…

რასაკვირველია აკაკისადმი ჩვენი თაყვანისცემა აორკეცებდა შთაბეჭდილებას, მაგრამ ვისაც აკაკისთვის მოუსმენია, მას ცხადია, სამუდამოდ მეხსიერებაში ჩარჩებოდა საყვარელი ხმა და კითხვის თავისებურება. მოხუც აკაკის ჩუმი. ლირიზმით სავსე ხმა ჰქონდა. არავითარი მიმიკა, კითხულობდა ნელა, ხმის აუმაღლებლად, თითქოს ლოცვას წარმოსთქვამდა. აკაკის კითხვა არა მხოლოდ სიამოვნებას გვრიდა მსმენელებს, სულიერ თრთოლვას განაცდევინებდა. ლექსის ზემოქმედების გაძლიერებისთვის და იქნებ კიდევ იმიტომ რომ მისი ბუნება მოითხოვს ამას, ძველად ლექსს მუსიკალური აკომპანიმენტი ახლდა; აკაკის კითხვაში ამ აკომპანიმენტის მაგივრობას სწევდა მისი ხმა და კიდევ უფრო მისი გარეგნობა: თქვენ ხომ ღმერთის შესადარ ადამაინს ხედავდით და უსმენდით იმ წუთში! –  წერდა სერგო კლდიაშვილი.

ვაჟა

ქართულ თეატრს ილიას და აკაკის მსგავსად შემწედ და ქომაგად ვაჟა-ფშაველაც ჰყავდა. ამის დასტურად ისიც კმარა რომ მან ქართულ დრმატურგიას უკვედავი „მოკვეთილი“ შესძინა. მას უშუალო მონაწილეობა არ მიუღია ქართული თეატრის აღდგენაში, ის ამ დროისთვის ჯერაც მხოლოდ თვრამეტიოდე წლის ყმაწვილი იყო, არც შემდეგ ჩასდგომია სათავეში დრამატულ საზოგადოებას, აკაკისგან გასხვავებით არც რეჟისორად მოვლენია ქართულ თეატრს, მაგრამ მისი თანადგომა კარგად ჩანს ერთი ღირშესანიშნავი ფაქტიდან – ის სცენაზე დადგა, როგორც მსახიობი. მისი ეს ნაბიჯი გამოწვეული იყო დახმარების დიდი სურვილით რომ სცენაზე მისი გამოსვლით თეატრს მაყურებელი მიეზიდა და შემოსავალი ჰქონებოდა. სცენაზე ვაჟას გამყავანის იდეა ვასო აბაშიძეს ეკუთვნოდა. დღევანდელი ტერმინოლოგიით რომ ვთქვათ, ვასო აბაშიძე როგორც ჩანს მშვენივრად ფლობდა პიარ-ტექნოლოგიებს მაყურებლის მოსაზიდად. როგორც ქართული სცენის კორიფის, მაკო საფაროვა-აბაშიძისას მოგონებებიდან ირკვევა, მათ ოჯახს ხშირად სტუმრობდა ვაჟა-ფშაველა და ძლიერ ჰყვარებია თეატრზე საუბარი. იმხანად თეატრს მწირი შემოსავალი ჰქონია და ვასო აბაშიძეს დახმარება უთხოვია. ვასომ უთხრა, –  აი, ჩვენ ამ ახლო ხანში უნდა დავდგათ პიესა ხევსურთა ქორწილიდა მოდი ამ პიესაში გაბედე შენ ნეფე ითამაშე, ჩემი ცოლი კიდევ პატარძალს იათმაშებს, შენც ისიამოვნებ და ჩვენც შემოსავალს შეგვმატებო. –  დიდი სიამოვნებითო, უთხრა ვასოს, თუ ამისთანა პატარძალი მეყოლება, იქნებ გავბედო თამაში, მაგრამ სკანდალი არ გამიკეთო, თუ ქორწილის დროს პატარძალს ვაკოცეო… – ვკითხულობთ მაკო საფაროვას მოგონებებში.  ამგვარად შედგარა ეს სპექტაკლი და ვაჟას სცენაზე გამოსვლა. სპექტაკლისას თურმე მაკო საფაროვას ეხუმრებოდა –  ცხოვრებაში ვერ ვეღირსე თქვენისთნა პატარძალს და სცენაზე მაინც გავბედნიერდეო. როგორც მაკო საფაროვას მოგონებიდან ირკვევა, ვაჟა სუსტი მსახიობი გამომდგარა:

ვაჟამ სუსტად შეასრულა ნაკისრი როლი. მეტადრე სუსუტი იყო სიმღერის დროს _ ამ პიესაში სასიმღერო ჰქონდა. ერთი სიტყვიდან მეორემდე ისე აჭიანურებდა, რომ ხალხმა კინაღამ დაიძინა. მერე ვასომ უთხრა ჩუმად: _ ჩქარა, კაცო, ხმა ამოიღე, თორემ ხალხს დაეძინაო. მაგრამ ვერც ამან უშველა. დიდი მგოსანი ძალიან სუსტი მსახიობი აღმოჩნდა. მაგრამ ჩვენ მაინც მიზანს მივაღწიეთ: იმ დღეს ვაჟას წყალობით ძალიან კარგი შემოსავალი გვქონდა… (მაკო საფაროვა-აბაშიძისა).

დაიბეჭდა „ქართულ უნივერსიტეტში“

რა გველის კენწეროში, როცა სწავლის ძირი მწარე არაა?

რეზო შატაკიშვილი

ქართული უნივერსიტეტი აგრძელებს ციკლს ქართულ ლიტერატურასა და პუბილიცისტიკაში გაბნეული სწავლა-აღზრდის მეთოდების დღეს გამოყენების შესახებ. ამჯერად დავით გუარმიშვილის “დავითიანში” დაუნჯებულ სიბრძენეზე ვისაუბრებთ. დავით გურამიშვილი იმდენად გადამწყვეტ მნიშვნელობას ანიჭებს ადამიანის განსწავლულობას რომ სწავლების პროცესში წკეპლის გამოყენებასაც არ გამორიცხავს – “ნუ გენაღვლების სწავლაზე ყრმის წკეპლის ცემით კივილი”.

გურამიშვილისთვის “სწავლაზე ურჩი და მორცხვი თვალით არ დასანახია”. მისი თქმით, გაუწვრთნელი ძაღლის ყოლა სჯობს, უსწავლელი შვილის ყოლას, რადგან გაუწვრთნელი ძაღლი პატრონს იმდენს არაფერს ავნებს, რამდენსაც ბრიყვი შვილი. გურამიშვილთან ცოდნა განიხილება როგორც ინსტრუმენტი ჭკუის მოსახმარებლად, როგორც ხელშეუვალი საუნჯე _ სიკვდილამდე მცოდნელთან მყოფი; სწავლების პროცესი ყრმის “მომშვიდების” საშუალებად, მწარედ მიიჩნევა, რომელიც კენწეროში ტკბილდება “სწავლის ძირი მწარე არის კენწეროში გატკბილდების”.

ამ შეხედულებებისა და სწავლებისას მკაცრი მეთოდების გამოყენების თაობაზე,”`ქართული უნივერსიტეტი” ესაუბრება ფსიქოლოგიის მეცნიერებათა დოქტორს, პროფესორ

რუსუდან მირცხულავას:                                                                                                                    

მე იმ ფსიქოლოგთა რიცხვს მივეკუთვნები, რომელთაც რამდენიმე წლის წინ პირველებმა აღიარეს რომ ეფქეტური და კარგი იქნებოდა სწავლების პროცესში თამაშის მეთოდის აქტიური გამოყენება. გავიდა წლები, თამაშის მეთოდი აქტიურად დამკვირდდა, თან არა მარტო საშუალო სკოლაში. ფაქტობრივად, სკოლამ მთლიანად უარი თქვა მკაცრი მეთოდების გამოყენებაზე. ვერ გეტყვით რომ აღფრთოვანებული ვარ მიღებული შედეგებით. როგორც ჩანს, თამაშის მეთოდი გარკვეულ ფარგლებში ამართლებს და მისი უნივერსალური გამოყენება კონტიგენტის როგორობის გათვალისწინების   გარეშე, ზოგჯერ  საზიანოც კია. თამაშის მეთოდის გამოყენება უპრიანია დაწყებით კლასებში. მაგრამ როდესაც შემდეგ არ გადადიან სხვა მეთოდებზე, მით უფრო, როდესაც იგივე მეთოდებს იყენებენ უმაღლეს სასწავლებელშიც, ეს მეთოდი უკვე საზიანოდ მოქმედებს ახალგაზრდების ნებისყოფაზე და საზოგადოდ მის ფსიქიკაზე. დღეს უმაღლეს სასწავლებლებში ლექტორი თავად უმაზდებს თავისი ლექციების კონსპექტებს 7-10 წიგნიდან და მზა სახით, დაღეჭილ მასალას აძლევს სტუდენტს. ფაქტობრივად, თანამედროვე სტუდენტი მთლიანად დისტანცირებულია წიგნიდან, მეორეც მას დაკარგული აქვს აზროვნების უნარი უმეტესწილად. რაც პირდაპირ აისახება ხოლმე კოლოკვიუმის შედეგებში, კარგავენ წაკითხული ტექსტის შინაარსის გაგების უნარს, საკუთარი აზრის გადმოცემაზე ხომ ლაპარაკიც არაა. ეს მეთოდი უარყოფითად მოქმედებს ნებისყოფაზე, დიახაც სწავლის ძირი მწარე არის და კენწეროში უნდა გატკბილდეს. ანუ თუ ამ დროს ახალგაზრდამ არ დახარჯა ენერგია, დრო, ძალისხმევა და ყველაფერი მიიღო მზარზარეული სახით, მას არ გამოუმუშავდება არათუ სწავლისთვის, საერთოდ ცხოვრებისათვის საჭირო უნარ-ჩვევები. იცით რომ პედაგოგი ვალდებულია სტუდენტს ზუსტად მიუთითოს ელექტრონული მისამართები, როცა წიგნს უთითებ, გვერდებიც ზუსტად უნდა მიუთითო. ნუთუ ახალგაზრდამ თვითონ მითითებულ წიგნშიც არ უნდა მოძებნოს რომელ გვერდზეა მისთვის საჭირო მასალა? უმაღლეს სასწავლებლებში ძალიან დიდი აქცენტი კეთდება მასალის ვიზუალირებაზე, სლაიდების ჩვენებაზე. სლაიდზე მთელ წიგნს ხომ ვერ დაწერ? მინიმალურ ინფორმაციას ათავსებ, სტუდენტი კი სწავლობს იმას რაც სლაიდზეა წარმოდგენილი, თავად განსაჯეთ რა შედეგი გვექნება ასეთი სწავლების შედეგად. სწავლის ძირი მართლაც მწარე უნდა იყოს. მე არ ვგულისხმობ წკეპლის გამოყენებას პირდაპირი მნიშვნელობით, ეს მეტაფორაა და წკეპლაში იგულისხმება სწავლის მეთოდების სიმკაცრე, მომთხოვნელობა. ახლა, თუ მოზარდი ჩამოყალიბებულია, თუ მას აქვს ნებისყოფა, თუ აქვს შეგნება, მაშინ დემოკრატიულ სტილს რა ჯობს…

რაც არ უნდა ჩამოყალიებებული პიროვნება იყოს, თუ არ სთხოვენ, ის მაინც იმ ასაკშია, რომ უჩნდება ერთგვარად ფონს იოლად გასვლის, “გახალტურების” სურვილი.

იმიტომ რომ ახალაგზრდა მოქმედებს ძირითადში სიამოვნების პრინციპით. მე ვლაპარაკობ მასაზე, ერთეულები სულ სხვა პრინციპებით ხელმძღვანელობენ, მაგრამ განათლების სისტემა ერგება მასას და არა ერთეულებს. თუ ახალგაზრდას მივცემთ თავისუფლებას, იგი ამ თავისუფლებას თავისი სიამოვნებისთვის გამოიყენებს და იყენებენ კიდეც. თუ ახალგაზრდა არ იმუშავებს წიგნთან, ის ვერ მიხვდება რა სიტკობა აქვს ამ სიმარწეს: ახალი მასალის ათვისება, მისი გააზრება, უდიდეს სიამოვნებასთანაა დაკავშირებული, მაგრამ ეს სიამოვენება აბსოლუტურად დახშული და დახურული მათთვის ვისაც არა აქვს ელემენტარულად წიგნთან მუშაობის საშუალება. სტუდენტები რომ ფსიქოლოგიით დავაინტერესო, ვაჩვენებ ბუნუელის ფილმს და ვაწერინებ ესეს, რაც ჩემს სტუდენტობაში აბსოლუტურად წარმოუდგენელი იყო, პედაგოგი გვითითებდა ლიტერატურას, სადაც ჩვენ თავად ვეძებდით, სკრუპულოზურად ვსწავლობდით და ვაბარებდით. მოთხოვნები ძალიანაა შეცვლილი. ძალიან ცოტას ვითხოვთ.

როდესაც სწავლის ძირი მწარე კი არა ასეთი ლაითია“, ბოლოში რა გვექნება?

რაც გვაქვს, რაც დღესაა საქართველოში. ანუ აზროვნების საეჭვო დონე, ნებისყოფის ატროფია. თუ არ არის აზროვნების დომინანტი, თუ ატროფირებულია წარმოსახვა, საერთოდ ცნობიერება, გამოდის რომ ადამიანი დაყვანილია ბიორობოტის დონეზე. ასეთი ადამიანი მეორეხარისხოვანი არსებაა, რომელსაც შეუძლია მხოლოდ მომსახურება და მოსმსახურების სფეროში მოღვაწეობა. თუკი არ მოხდება სწორი აქცენტების გაკეთება სწავლების პროცესში, ჩვენ აქამდე მივალთ, თუ არა ვართ უკვე მისულები, ეს კიდე ცალკე თემაა.

როგორ მოიქცეს მშობელი თუ ბავშვი ჯიუტობს და არ საწვლობს? მიჰყვეს დავითის მცენებას და სცემოს ბავშვს?

არა, მე საერთოდ წინააღდეგი ვარ ფიზიკური და საერთოდ შეურაცხყოფის. გაცილებით რბილი და მისაღები მეთოდები არსებობს. ბავშვს თავიდანვე სწორი ორიენტირები უნდა შევუქმნათ, ინტელქტუალური ორიენტირები. თუ ბავშვს ოჯახში ეყოლება ინტელქტუალი, როგორც ეტალონი და ბავშვი დაინახავს რომ მის გარშემო ფასდება ცოდნა და სწავლა სოციალურად, ფსიქოლოგიურად და გარკვეულილწად მატერიალურადაც, მაშინ მას შეექმნება შესაბამისი განწყობა და ბავშვი მართლაც იქნება წიგნიერი. ცემით როგორც წესი წარუმატებელ, ოროსან მოსწავლეებს სცემენ, მაგრამ როგორც წესი ისინი უკეთესად სწავლას არ იწყებენ. იმიტომ რომ ადრეულ ბავშვობაშია დაშვებული შეცდომა, რომელმაც ეს ადამიანი ჩამოაყალიბა ისეთი როგორიცაა და უკვე სულ ერთია, დაგვიანებულია.

ანუ შეცდომა გაცილებით ადრეა დაშვებული?

დიახ, თუკი 2-3 წლიდან არ ხდება სწორი ზემოქმედება ბავშვზე, მერე დაგვიანებულია. გადამწყვეტია ინფორმაციის მრავალფეროვნება, ბავშვი არ უნდა იყოს მიჯაჭვული ტელევიზორს, ან კომპიუტერს, მხოლოდ ოჯახის წევრებთან არ უნდა ჰქონდეს ურთიერთობა და ეს ოჯახის წევრები ერთი და იგივეს არ უნდა უმეორედნენ მას ყოველდღიურად. ბავშვს უნდა ჰქონდეს გარკვეული სპექტრი ინფორმაციის, უნდა გამოვიყენოთ ამ ასაკისთვის საგანგებოდ შექმნილი წიგნები, ვატაროთ ეკლესიაში, ვატაროთ მუზეუმებში, თუნდაც სამი წლის ბავშვი. ეს იმას არ ნიშნავს რომ მუზეუმში შეყვანისთანავე გაიგებს ფიროსამნის გენიალობას, მაგრამ გარკვეული ნიადაგი ამისთვის მომზადდება, რა დონეზეც საჭიროა, ის იმ დონეზე აღიქვამს. ამავე ასაკიდან ვატაროთ თეატრში. როდესაც მისთვის რიტუალური გახდება თეატრში წასვლა, თანდათან ჩამოუყალიბდება დამოკიდებულება თეატრის მიმართ. რაც უფრო ადრე მოხდევბა ზიარება სულიერების სფეროებთან, მით უკეთესია.

საქართველოში 90-იანი წლებიდან ცოდნის გაუფასურების პროცესი დაიწყო, პროფესორებს გული მისდიოდათ შიმშილისგან. გასაცოდავებული ადამიანი ვერ გახდება ახალგაზრდისთვის მისაბაძი მაგალითი. შინ რაც არ უნდა ინტელექტუალური გარემო შექმნა, როცა მოზარდი ასეთ საზოგადოებაში გამოვა, რას იზამ? ამის გარდა, როცა მოზარდი ხედავს რომ მისი განათლებული და წიგნიერი დედ-მამა, ოჯახს განათლებით კი არა,  კვალიფიკაციის შეუსაბამო სამსახურით არჩენენ…

სხვათაშორის, ეგ მარტო ქართული კი არა, მთელი მსოფლიოს პრობლემაა. გლობალურად მოხდა ღირებულებების გადაფასება. მე პირადად აპოკალიფსური განცდა მეუფლება როცა ვხედავ რომ გაუფასურებულია ინტელექტი, ხელოვნება, მეცნიერება, რწმენაც სხვათაშორის, იმიტომ რომ იქ სადაც შემეცნება და მშვენიერება სათანადო დონეზე არაა, ძალიან საეჭვოა როგორია რწმენისადმი დამოკიდებულება. თუ გწამს, მშვენიერებაც უნდა გწამდეს და ჭეშმარიტებაც უნდა გიყვარდეს, ეს ყველაფერი ლოგიკურადაა ურთიუერთდაკავშირებული. საზოგადოებაში უნდა შეიცვალოს დამოკიდებულება სწავლისა და განათლებისადმი. უნდა მოხდეს განათლების რეაბილიტირება. უნდა შეიცვალოს სწავლების მეთოდები, უნდა გამოვიყენოთ მკაცრი მეთოდებიც, რომელიც ბავშვს აიძულებს ისწავლოს. შეიძლება იგივე თმაშის მეთოდის ისე ვარირება, რომ ის შეიცავდეს იძულების მექანიზმებსაც. მოხდეს წახალისება სხვადასხვა მეთოდებით.

ბევრი მშობელი მიმართავს მატერიალური წახალისების მეთოდებს, კარგად სწავლის შემთხვევაში პირდება და ყიდულობს მობილურ ტელეფონს, კომპიუტერის, ტანსაცმელს. და პირიქით, ამას იძულების მეთოდადაც იყენებნ, პრინციპით თუ არ ისწავლი არ გიყიდი. ხშირად მიზანს აღწევენ კიდეც, ბავშვები სწავლობენ, მაგრამ ასე მივდივართ ბავშვის გაწუწკებამდე, ის სწავლობს არა იმისთვის რომ ისწავლოს, არამედ სწავლობს იმისთვის რომ მობილური, კომპიუტერი უყიდონ.

ანუ ფსიქოლოგის ენაზე რომ ვთქვათ მათ არა აქვთ შინაგანი მოტივაცია. როდესაც შინაგანი მოტივაცია კარგადაა ჩამოყალიბებული ბავშვი სწავლობს სწავლისთვის და ეს სწავლა მისთვის უდიდესი სიამოვნების წყაროა. ეს მშობელზეა დამოკიდებული, როდესაც ბავშვს დაანახვებ რომ სამყარო ძალიან საინტერესოა წმინდა შეცნობის თვალსაზრისით, მაშინ ამ ბავშვისგან თანდათან ყალბდება ის პიროვნება, როიმელიც ისწავლის კიდეც და სხვისი სწავლების უნარიც ექნება მომავალში. ახალგაზრდისთვის თვითონ სწავლა უნდა იყოს მიზანი და არა საშუალება რაიმე გარეშე შედეგის მისაღებად. იმიტომ კი არ უნდა ისწავლო რომ რაიმე მატერიალური, სოციალური სარგებელი ნახო, უნდა ისწავლო თუ გინდა იყო ადამიანი, ამ სიტყვის მაღალი გაგებით, ადამიანი ერთადერთი არსებაა, რომელიც თავისი შეგნებით სწავლობს. ჩენთან თვითონ სწავლების პროცესი გაუფასურებულია და ამიტომაც ირჩევენ ისეთ პროფესიებს, რომელიც მატაერიალურ მოგებასთანაა დაკავშირებული, იურისპრუდენცია, ბიზნესი… ამ ლოგიკით ხელოვნება საერთოდ უნდა ჩაკვდეს, ქიმია, ფიზიკა მოისპოს, საშინელებაა. თვითმიზანი თუ არ გახდა თვითონ სწავლა და შემეცნება, ჭეშმარიტების ძიება, მშვინერების წვდომა, მანამდე ჩვენ ისევ და ისევ ამ უფსკურლში ვიქნებით. სხვათაშორის ხანდახან ისეთ ცუდ აზრამდეც მივივარ რომ სწავლებისას მასისადმი უნდა იქნეს გამოყენებული იძულების წესები, და მხოლოდ ერთეულები იმსახურებენ სხვაგვარ მოყრობას.

ნამდვილად. ვინც არ სწავლობს, აწყენს ცემა. 

არა… ცემით შეიძლება ბავშვს დააზაპირებინო ლექსი, მაგრამ ამ ცემით ისე ზიანდება მისი ფსიქიკა, რომ ისმის კითხვა ღირდა კი ყველაფერი ამად?

გურამიშვილი გვეუბნება ნუ გენაღვლებისო.

მე პირარად მაინც მენაღვლება, იმიტომ რომ ყალიბდება კომპლექსები, სხვადასხვა სახის ფობიები, ნეკროფილია და მტრული დამოკიდებულება სამყაროსადმი. ერთ-ერთ ლექციაზე სტუდენტებმა მითხრეს რომ აქვთ საშინელი ანტაგონიზმი რუსთაველის მიმართ, იმიტომ რომ ძალიან მკაცრი მეთოდებით გვაზეპირებინებდნენ „ვეფხისტყაოსანსო“. ამიტომ აქაც შეიძლება მოვიფიქროთ როლური თამაში, ბავშვებს დავაზეპირებინოთ იმიტომ რომ მერე გაითამაშონ ეს ეპიზოდები სკოლის სცენაზე. თუმცა მე მინდა ხაზგასმით ვთქვა, მარტო თამაშით შორს ვერ წავალთ. უნდა იყოს იძულებაც, უნდა იყოს ნებისყოფის ტრენინგი და ტრენაჟი, თუ ადამიანმა თავისი თავი არ აიძულა, თუ არ შეზღუდა საკუთარი თავი, ფაქტობრივად ნებისყოფის ატროფია დაემართება ამ სიტყვის პირდაპირი მნიშვნელობით.

დაიბეჭდა “ქართულ უნივერსიტეტში”.

რეზო შატაკიშვილი ქართული სცენის ტანმორჩილ დიდოსტატზე

კარლო საკანდელიძე 16 წლისაა. სკოლა ეს ესაა დაამთავრა. ათი წლისაც არ იყო, ობოლი კარლო, უფროსმა დებმა თბილისში რომ ჩამოიყვანეს ვანის რაიონიდან, სოფელ ზედა ბზვანიდან.

 სამი წლისას დედა გარდაეცვალა, რომელიც მხოლოდ ერთი სურათით შემორჩა ობლის მეხსიერებას – დედა და პატარა კარლო წყალზე მიდიან, უკან ძაღლი მისდევთ… მერე 17 და 14 წლით უფროსი დები  თბილისში წამოვიდნენ სასწავლებლად, პედაგოგი მამა და ნაბოლარა კარლო სოფელში დარჩნენ.

თავიდან მეზობლები უმზადებდნენ სადილს, მოგვიანებით, მამამ მეორე ცოლი შეირთო. დედინაცვალი სულაც არ იყო გულბოროტი, პირიქით, თავს ევლებოდა, მაგრამ „დედა“ ვერ დაუძახა… კაცოიას ეძახდა. ის კი არა, მამასაც ვეღარ ეძახდა მამას… მამასაც „კაცოიას“ ეძახდა… მამას და დედინაცვალს სევდიანად ეცინებოდათ პატარა ბიჭის საქციელზე.

ახლა კი უკვე 16 წლისაა, ჯერაც ვერ გადაუწყვეტია სად ჩააბაროს. კი, ჯერ კიდევ მეოთხე კლასელი იყო, თანაკლასელებთან ერთად პიესა რომ დაწერა, რეჟისორიც თავად იყო, მთავარ როლსაც თავად ასრულებდა, მსახიობობაც ჯერ კიდევ მაშინ მოუნდა. თბილისში ჩამოსვლისთანავე მუსიკალურ სკოლაშიც მიაბარეს, ერთი წლის შემდეგ ქორეოგრაფიულ სტუდიაშიც შევიდა, ის კი არა, მეცხრე კლასში რომ იყო, ვახტანგ ჭაბუკიანმა ოპერაში კორდებალეტშიც აცეკვა, პიონერთა სასახლეში დრამწრეზეც დადიოდა, მაგრამ მაინც ვერ გადაუწყვეტია სად ჩააბაროს. საკუთარი გარეგნობა არასოდეს მოსწონდა და, ალბათ, ესეც აფერხებდა, ამიტომაც უარობდა მსახიობობას…

სცენა სპექტაკლიდან „ჭინჭრაქა“

სცენა სპექტაკლიდან „ჭინჭრაქა“

ბიჭი საშუალო ტანისაა, დამახასიათებელი სახის ნაკვთებით, მეტყველი თვალებით, მაღალი შუბლით და მოკაუჭებული ცხვირით.

მოქნილი და პლასტიკურია –  ბალეტისთვის მართლაც შესაშური მონაცემებით, მაგრამ ბალეტისკენ გული არ მიუწევს… შესაძლოა მისი ცხოვრება სხვანაირადაც წარმართულიყო, იმ დღეს ფოსტალიონს გაზეთი რომ არ მიეტანა. 16 წლის კარლომ გაზეთი გაშალა. განცხადებას მოჰკრა თვალი – თეატრალური ინსტიტუტი მიღებას აცხადებდა. ჰოდა, თეატრალურში ჩაბარება და მსახიობობა გადაწყვიტა. მიაშურა კიდეც თეატრალურ ინსტიტუტს. მიიღეს.

ერთი პედაგოგი არ ჰყოლია, ერთ წელს დოდო ალექსიძე ასწავლიდა, მეორე წელს აკაკი ვასაძე, შემდეგ ვერიკო ანჯაფარიძე, ლილი იოსელიანი. პედაგოგების ცვლამ თავის კვალი დაატყო, მაგრამ თავად მაინც კმაყოფილი იყო, რომ   ამდენმა პედაგოგმა ასწავლა. ინსტიტუტს რომ ამთავრებდა მარჯანიშვილის თეატრისკენ უწევდა გული, მაგრამ ხორავამ გადაიბირა – კარლო და დოდო აბაშიძე რუსთაველის თეატრში წაიყვანა. საშუალო ტანის კარლო რუსთაველის თეატრის გრანდიოზულმა სცენამ დააფრთხო  – „ვიდარდე, ამხელა სცენაზე რა გავაკეთო, სცენა გადამყლაპავს მეთქი“…

აღმოჩნდა, რომ 21 წლის კარლომ სულ ტყუილად იდარდა _ რუსთაველის თეატრის სცენას, არაერთი ტანაშოლტილი ვაჟკაცის გადამყლაპავს – არ გადაუყლაპავს – დღეს ამ თეატრის წინ მისი ვარსკვლავია…

27 წლის იყო კინოში რომ გამოჩნდა – ქართული კინოს საეტაპო „მაგდანას ლურჯაში“ მენახშირის როლზე ბევრი გასინჯეს, ბოლოს აკაკი ვასაძის რეკომენდაციით კარლოც გასინჯეს და დაამტკიცეს კიდეც. მას შემდეგ 50-მდე სხვადასხვა როლი ითამაშა კინოში, მაგრამ დღემდე ყველას ახსოვს მისი მენახშირე…

კინოში აღმოჩენამდე კი არანაკლებ მნიშვნელოვანი რამ მოხდა მის ცხოვრებაში  – ცოლი შეირთო. ცოლი, არც მეტი, არც ნაკლები – რადიოში იპოვა. ინსტიტუტი 2 წლის დამთავრებული ჰქონდა, რადიოში ხშირად იწვევდნენ ჩაწერებზე, ერთხელ სწორედ იქ შევიდა ჟორჟეტა კობახიძე. მოგვიანებით ერთმანეთი საერთო მეგობართან, წვეულებაზე გაიცნეს … ჟორჟეტა კობახიძე საფრანგეთში იყო დაბადებული –  ემიგრანტების შვილი იყო. მამამისი იქ ფაბრიკაში მუშაობდა, გამოგონებების ავტორი იყო, როგორც ირკვევა იქ მოწამლეს, შემდეგ სიდედრმა ბავშვები საქართველოში წამოიყვანა და გაზარდა… კარლო და ჟორჟეტა დაქორწინდნენ. კარლო თავის მეუღლეს, სიდედრის – ნინოსა და სიმამრის – გრიგოლის პატივსაცემად, „ნიგრის“ ეძახდა…

„ნიგრის“ და კარლოს ქალ-ვაჟი შეეძინათ. ერთად 25 წელი იცხოვრეს… კარლო საკანდელიძის მეუღლე დასნეულდა და გარდაიცვალა…

კარლო საკანდელიძის ქალიშვილი, ია საკანდელიძე, საკმაოდ ცნობილი მუსიკალური გამფორმებელია. თავიდან ქალბატონ იასაც მსახიობობა სურდა, მაგრამ მამის რჩევით უარი თქვა მსახიობობაზე და კონსერვატორია დაამთავრა, მაგრამ ბედისწერამ მაინც თეატრს გადაჰყარა – ჯერ კიდევ კონსერვატორიაში სწავლობდა, ტელეთეატრში რომ მიიწვიეს მუსიკალურ გამფორმებლად, მას შემდეგ მუსიკალურად აფორმებს სპექტაკლებს, მუშაობდა მიხეილ თუმანიშვილთან, რობერტ სტურუასთან… მუშაობს თეატრში, ტელევიზიაში.

კადრი ფილმიდან „დღე უკანასკნელი, დღე პირველი“
კადრი ფილმიდან „დღე უკანასკნელი, დღე პირველი“

ბეჭზე დაგდებული არგენტინელი ათლეტი

რუსთაველის თეატრი არგენტინაშია. „კავკასიურ ცარცის წრეს“ თამაშობენ ვეება დარბაზში. გოგი მესხიშვილის შექმნილი დეკორაციის – ვეება ჭიშკრის უკან ქართველი მსახიობები დგანან და სპექტაკლის დაწყებამდე რამდენიმე წუთია დარჩენილი – ყველას თავის ჭუჭრუტანა აურჩევია და მაყურებელთა დარბაზში იჭყიტებიან. პირველი ზარის შემდეგ, ჯემალ ღაღანიძის ყურადღება პირველ რიგში მჯდომმა ათლეტური აღნაგობის ქალმა მიიპყრო. კახი კავსაძეს გადაულაპარაკებს – გაიხედე ერთი, მართლა ამხელაა თუ მე მეჩვენება. კახი გაიხედავს. და იყვირებს: ვაიმე! ამხელა ქალი ცხოვრებაში არ მინახავს. კარლოც გაიხედავს. კახისგან განსხვავებით, კი არ დაიყვირებს, დაიტრაბახებს – „ეგ ქალი ჩემი იქნება“. ღაღანიძე იმედს გადაუწურავს, ბიჭო, 2000 წლის ბებერს თამაშობ და რანაირად მოეწონები?! „მაგასაც ვნახავთ!“ – კვლავ დაიტრაბახებს ტანმორჩილი კარლო. მოვიდა ის სცენაც სადაც კარლო უნდა გამოექანოს და ჟანრი ლოლაშვილმა უნდა დაიჭიროს. კარლო გეზს ცვლის და ჟანრის ნაცვლად, სწორედ იქით მიქრის, საითაც ათლეტი ქალბატონი ზის.

სცენიდან გადაეშვა და სწორედ დიდ ქალბატონს „დააფრინდა“… ათლეტი ქალი წამოდგა, „მოხუცი“ კარლო ხელში აიტაცა და… მიხვდა, რომ კარლო არც ისე ბებერი იყო და აღარ ემეტებოდა. კაი ხანს მოუწია ჟანრი ლოლაშვილს ხვეწნა, რომ ათლეტს მსახიობი სცენაზე დაებრუნებინა.

დამთავრდა სპექტაკლი, მსახიობები მოწესრიგდნენ, თეატრიდან გამოვიდნენ და რას ხედავენ – ათლეტი ქალი გასასვლელში დგას. კარლო მივიდა, ქალმა ყურადღება არ მიაქცია. ვერ იცნო… ჰოდა, კარლომაც უკან დაიხია, რამდენიმე ნაბიჯით, გაქანდა და ნომერი გაიმეორა – ხელებში შეახტა… ქალს გაუხარდა „შენ ხარო?“ და… მეორე დილით დაბრუნებულ კარლოს კითხვებს დააყრიან: „ვინ იყო?“ „სად იყავი?“. კარლო იტყვის: ქალთა შორის არგენტინის ჩემპიონი იყო ჭიდაობაში! „მერე? რა ქენი?“ – არ მოეშვება ჯემალ ღაღანიძე. „რა ვქენი და ბეჭებზე დავაგდე!“ _ ამაყად იტყვის კარლო…

„კავკასიური ცარცის წრე“

„კავკასიური ცარცის წრე“

თეთრი რაშის დევნაში

რუსთაველის თეატრი ლონდონში იყო გასტროლებზე. თეატრს ფენომენალური წარმატება ჰქონდა და ამ გასტროლის სპონსორმა ამ ამბით დიდად გაიხარა, მილიონერმა რობერტ მაქსვილმა დასი თავის ოქსფორდულ სახლში მიიწვია. მიიწვია და მეფურად გაუმასპინძლდა. სამსართულიანი სასახლე მაღალ ბორცვზე იყო წამოჭიმული, გარს მდელოები, აუზები, ნაძვისა და ფიჭვის კორომები ერტყა. მდელოზე ცხენების რემა იყო გაშლილი. კარლო საკანდელიძეს ამდენი ცხენი რომ დაუნახავს, უთქვამს: „ახლა მე ამ უბელო თეთრ ცხენს მოვახტები და ჩემებურად გავაჭენებ“.

„საერთოდ, ჩვენს ძვირფას კარლოს,  ფანტასტიკური ამბების თხრობა უყვარს, რომელშიც იმდენივე სიმართლეა, რამდენიც ბარონ მიუნჰაუზენის თავგადასავლებში. თუ მას დავუჯერებთ, საკუთარი თვალით უნახავს, როგორ ჩამოაგდო ხიდან მამამისმა, სახელგანთქმულმა მონადირემ, ერთი გასროლით, სპილენძისკლანჭებიანი ფასკუნჯი, შვილისთვის მიზანში ზუსტი სროლის გაკვეთილი რომ ჩაეტარებინა. მისგან მრავალი მძაფრსიუჟეტიანი თავგადასავალი (რომლის მთავარი გმირი თვითონაა) გვაქვს ყველას მოსმენილი  და ახლა თეთრი რაშით განავარდების სურვილი რომ გამოთქვა, ყველამ შეასახელა. ახალგაზრდა მსახიობებს სეირის ნახვა სწყუროდათ და ეს ვაჟკაცური გადაწყვეტილება დიდად მოუწონეს. ჩვენი კარლო თამამად გაემართა ცხენისკენ, რომელიც თავისთვის ძოვდა ბალახს და აინუნშიაც არ იყო, რას უპირებდა საქართველოდან ჩამოსული ეს ჩაუქი მხედარი. კარლო  ცხენს მიუახლოვდა, მარჯვენა შემართა და, ალბათ, ფაფარზე აპირებდა ხელის წავლებას, რომ ამ დროს ცხენმა თავი მაღლა ასწია,  ერთი საშინლად დაიჭიხვინა, გადმოყარა ნაფოტივით ვეება ყვითელი კბილები, დადგა ყალყზე და შეუტია ჩვენს კარლოს. შეუტია მარა, რა შეუტია, ჯერ გულმოცემული იყო კარლო ჩვენი ბიჭების შეძახილებით, მაგრამ უკვე იხტიბარგატეხილმა ცოტათი მაინც დაიხია უკან. დახევა ასეთი არ უნდაო და გამოენთო ცხენი. წინ კარლო, უკან – თეთრი ცხენი… კარლომ უკანმოუხედავად ისე გაქუსლა, ისეთი სისწრაფით ახტებოდა პატარ-პატარა ბორცვებს, რომ არ შეიძლებოდა საბოლოოდ არ გერწმუნათ მისი ვაჟკაცობის ამბავი, თვით მაქსვილის ყველაზე რჩეული და ჯიშიანი ცხენიც კი ვერ დაეწია და ბედად დროზე რომ არ გამოჩენილიყო მეჯინიბე, ვინ იცის რით დამთავრდებოდა ეს ისტორია… კი იძახდა კარლო „გიჟია ეგ ოხერიო“, მაგრამ სახეზე ფერი არ ედო“… – იხსენებს ნოდარ გურაბანიძე.

კადრი ფილმიდან „არ დაიდარდო“

კადრი ფილმიდან „არ დაიდარდო“

კარლო საკანდელიძეს აურაცხელი როლი აქვს განსახიერებული თეატრსა და კინოში. მათგან ბევრი ეპიზოდური, ბევრიც პირველხარისხოვანი და ბედმა არგუნა ისიც, რომ მონაწილეობა მიეღო საეტაპო ფილმებისა თუ სპექტაკლების შექმნაში. მან ითამაშა მენახშირე ქართული კინოს საეტაპო ფილმში „მაგდანას ლურჯა“, მან განასახიერა სამი როლი – ლეგენდარულ „კავკასიურ ცარცის წრეში“, „რიჩარდ მესამეში“, მანამდე კი ჭინჭრაქა, ქართული თეატრის მანიფესტად ქცეულ, ლეგენდარულ „ჭინჭრაქაში“…

ბოლოს „მოხუც ჯამბაზებში“ უნდა ეთამაშა, მაგრამ ავადმყოფობამ შეუშალა ხელი… მომავალი თაობები მას ვეღარ იხილავენ სცენაზე, მაგრამ მომავალ თაობებს ის კვლავ მოხიბლავს თავისი კინოგმირებით, მოხიბლავს იმ სიხალასითა და განუმეორებლობით, რაც მისთვის ასე ჩვეული იყო…

დაიბეჭდა „პრაიმტაიმში“

ია სუხიტაშვილი: „მიშა მინდააა…“

რეზო შატაკიშვილი

ის ქართულ თეატრში დიდი როლებით მოვიდა. მოვიდა, როგორც ჯულიეტა, ოფელია… მაგრამ ოცნებობს როლზე, სახასიათოზე, თუნდაც მეორეხარისხოვანზე, სადაც დაანგრევს თავის ფიზიკურ მდგომარეობას – სცენზე რომ გამოვა და ვერ იცნობენ და პროგრამაში ჩაიხედავენ, ვინ თამაშობსო…

მისი ბევრს შურდა და შურს. ის ბევრს აღიზიანებს, მაგრამ ვერავინ უარყოფს იმას, რომ ია სუხიტაშვილი ნამდვილი აქტრისაა. ნამდვილი აქტრისა – თავისი კაპრიზებით და პირდაპირობით, გნებავთ – უხასიათობით.

„საშინლად ვერ ვიტან კოსტიუმების ცვლას, არ მიყვარს, როდესაც ამაზე გადადის ჩემი ყურადღება. მირჩევნია, ერთი კოსტიუმი შემახმეს მთელი სპექტაკლის განმავლობაში, ვიდრე ცხრა მქონდეს გამოსაცვლელი. არადა, არიან მსახიობები, გიჟდებიან ბევრ კოსტიუმზე… როცა ახალ როლზე ვმუშაობ, მაგრად ვნერვიულობ, მაგრად განვიცდი, რომ რაღაც ახალი მოვიფიქრო, ამ დროს სახლში ვერავინ გამეკარება. „სტუმარ-მასპინძლის“ რეპეტიციებზე ისეთი გავჭედე… ოთხჯერ გავიქეცი რეპეტიციებიდან, მშიშარა ვარ, ძალიან მშიშარა… მითხრეს, რა არის, რა უხასიათო ხარო. ვუთხარი, უხასიათო კი არ ვარ, ვნერვიულობ და განვიცდი-მეთქი, რაღაც ახალი ვთქვა-თქო! ეს რომ ვუთხარი, რამდენიმე დღეში, ტელევიზიით სესილიას კადრი აჩვენეს. ძალიან აღშფოთებული იყო სესილია: „მეუბნებიან, უხასიათო ხარო, უხასიათო კი არ ვარ, ვნერვიულობ, განვიცდი რომ რაღაც ახალი გავაკეთოო“. გამეცინა, სესილიას კი არ ვადრი თავს, მაგრამ ზუსტად იგივე რამდენიმე დღით ადრე ვთქვი მეც… არ ვარ უხასიათო, ვნერვიულობ, თუ გინდა ამიტანე, თუ არა, ნუ ამიტან“.

დაიბადა პედაგოგების, როგორც თავად ამბობს, „ჩვეულებრივ“ ოჯახში და ამაყობს იმით, რომ სწავლობდა გარეუბნის სკოლაში, სადაც ბავშვებმა დიდხანს შეინარჩუნეს ბავშვობა. 

„მე-11 კლასში ვიყავით და ისევ ჯორობანას ვთამაშობდით კლასში. მახსოვს, ჩემმა კლასელმა ლავიწის ძვალიც მოიტეხა… ჩვენი ყურადღება არ გადადიოდა ჩაცმაზე, პრანჭვაზე, ერთმანეთს სწავლაში ვეჯიბრებოდით, კლასში ათი ხუთოსანი იყო. ძალიან კარგად ვსწავლობდი ბოტანიკას, ზოოლოგიას, ანატომიას და ძალიან მინდოდა, ბიოლოგიის მასწავლებელი გამოვსულიყავი…

ვერ ვიტყვი, ნიჭიერი მოწაფე ვიყავი-მეთქი, უფრო ბეჯითი მეთქმოდა, ვერაფრით დავიძინებდი, გაკვეთილებს თუ არ მოვამზადებდი. რომ გითხრა, ქიმიასა და ფიზიკაში ვბდღვნიდი და ვლეწავდი-მეთქი, არა… მაგრამ ამბიცია მქონდა, რომ ეს საგნებიც კარგად მცოდნოდა, ქიმიისა და ფიზიკის დაზეპირება ცოტა გაუგებარია, მაგრამ მაინც ვახერხებდი, რომ ცუდი ნიშანი არ მიმეღო…“

სკოლაში სწავლის პარალელურად, 8 წელი ცეკვაზე დადიოდა ხალხური ცეკვისა და სიმღერის სახელმწიფო ანსამბლში, შემდგომში რომ „ერისიონი“ დაერქვა. იას მსახიობობა არც უფიქრია, არც მშობლები ხედავდნენ  მასში რამე განსაკუთრებულ მონაცემებს, უბრალოდ, ერთ მშვენიერ დღეს, რუსულის პედაგოგმა ია და მისი რამდენიმე კლასელი არტოს ბაღში წაიყვანა – რეჟისორი გოგი თოდაძე ბავშვებს არჩევდა თეატრალური სტუდიისთვის. „არც ვიცოდი, სად მივყავდით, გათვითცნობიერებულიც არ მქონდა“, – ამბობს ია… გოგი თოდაძემ ია სტუდიაში აიყვანა. იას არც მაშინ უნდოდა მსახიობობა, მაგრამ მოსწონდა „ბერიკების“ ატმოსფერო. გასაკვირი არცაა, როცა თბილისში უშუქობა და გაჭირვება მძვინვარებდა, „ბერიკებში“ ბავშვებს შუქიც ჰქონდათ, სითბოც, გასტროლებზეც დადიოდნენ – მოსკოვში, უკრაინაში, თურქეთში, გერმანიაში, მონაკოში…

 

პირველი როლი: იას მოკლედ შეჭრეს თმა და ათამაშეს უფლისწული ეგზიუპერის „პატარა უფლისწულში“.

 

„სადაც კი ვთამაშობდით, ყველგან მეუბნებოდნენ: დედა, რა კარგი ბიჭი ხარ, რა ლამაზი… იცი, როგორ განვიცდიდი? ვტიროდი, განცდებში ვიყავი. იმის მერე დავიფიცე, რომ თმას არასოდეს შევიჭრიდი. კარგად მახსოვს, ძალიან გრძელი თმა მქონდა, ეს იყო იმ ბავშვობის რაღაც…“

 

ია სკოლას რომ ამთავრებდა, მაშინაც არ აპირებდა მსახიობობას – ჟურნალისტიკაზე უნდოდა ჩაბარება და მხოლოდ გოგი თოდაძის დაჟინებული თხოვნით გადაწყვიტა, თეატრალურ ინსტიტუტში ჩაებარებინა.

 

„ძალიან დიდი კონკურსი იყო, მარტო ორ პედაგოგს აჰყავდა ჯგუფი – გოგი მარგველაშვილსა და ასიკო გამსახურდიას, ყველას გოგისთან უნდოდა… თან ძალიან ვნერვიულობდი, ახლა აღარანაირად არ მერიდება ამაზე ლაპარაკი, იყო ჩაწყობა… არ დავკონკრეტდები არც სახელებში და არც გვარებში, მაგრამ გაყიდული იყო ადგილები… ბოლო ტურზე სამი ეტიუდის ნაცვლად 9 გამაკეთებინეს, ძალიან ვინერვიულე… მაგრამ საბოლოდ გოგი მარგველაშვილმა თქვა, აქ არის 1-2 გოგო, რომელიც ძალიან მომწონს და მინდა, რომ ჩემს ჯგუფში იყოსო… ერთ-ერთი ვიყავი მე და მოვხვდი მარგველაშვილთან, ძალიან გამიმართლა, რომ მეორე წელს, როცა ჯგუფი გაიყო, დავრჩი ისევ გოგი მარგველაშვილთან… გოგი ძალიან კარგი პედაგოგია…“

 

ია სუხიტაშვილმა თეატრალურ ინსტიტუტში სულ ერთი როლი ითამაშა და ეს როლი იქცა მის პასპორტად პროფესიაშიჯულიეტა.

„4 წლის მანძილზე ერთი სპექტაკლი დავდგით, წელიწად-ნახევარი ვდგამდით, მაგრამ ძალზე ნაყოფიერი იყო ეს პერიოდი მსახიობად ჩამოყალიბებისთვის. მაშინ მივხვდი, როგორ უნდა იმუშაო როლზე. წელიწად-ნახევარი დილის 9-10 საათიდან შუაღამემდე ინსტიტუტში ვიყავით, მამაჩემი გიჟდებოდა, რას აკეთებთ ეგეთსო. ძალიან გვაწვალებდა, მაგრად გვაწვალებდა გოგი… თან მაშინ ინსტიტუტში საშინელი სიბინძურე იყო, რეპეტიციიდან გაზურტლულები გამოვდიოდით, მთელ ჩემს ჯგუფს მუნი დაემართა, მე სახეზე არ შემეხედებოდა, საშინელი ალერგია მომცა მტვერმა, მერე ფეხი ვიღრძე, მთელი თვე თაბაშირი მედო. ამ სპექტაკლს ჰქონდა საოცარი ისტორიები – იყო შურიც, იმიტომ რომ მე არ მყავდა დუბლი, დანარჩენს ზოგს სამი დუბლი ჰყავდა და იყო მთელი ამბები ატეხილი, შური, მური და გნიასი. მოხდა დიდი ხელჩართული ბრძოლაც,  ხელით შეხებამდეც მივიდა საქმე, მივიდა იქამდე, რომ ერთ-ერთი სპექტაკლის დროს მე რეკვიზიტები დავკარგე, ურომლისოდაც ვერ ვითამაშებდი მთელ რიგ სცენებს…“

იყო თუ არა შეყვარებული ია, როდესაც შექსპირის ჯულიეტას თამაშობდა სცენაზე?

„კი ბევრს ლაპარაკობდნენ, მაგრამ… ჯულიეტას თამაშის დროს შეყვარებული არ ვყოფილვარ… საერთოდ, ცხოვრებაში რადიკალურად განვსხვავდები იმ ჯულიეტასგან, რაც ვითამაშე. თავიდანვე გვითხრა გოგიმ, მე არ მინდა „რომეო და ჯულიეტა“, მე მინდა „ჯულიეტა და რომეო“. რომ გაგვიკვირდა, გვითხრა, კარგად წაიკითხეთ პიესაო. წავიკითხეთ, მაგრამ რაღაც ახალი ვერავინ აღმოვაჩინეთ. არ წაგიკითხავთ, კიდევ წაიკითხეთო, – თავიდან დაგვავალა. ისევ რომ ვერაფერი ვიპოვეთ ახალი, მერეღა გვითხრა, არ დააკვირდით, რომეო არსად ინიციატივას რომ არ იჩენსო? არ წაიკითხეთ, ვინ ამბობს პირველი „მიყვარხარ“, ვინ ნიშნავს პაემანს, ვინ ამბობს, ეკლესიაში მოდი? მერე „აღმოვაჩინეთ“, რომ მართლაც ყველაფრის ინიციატორი არის ჯულიეტა. მე კი… მე არ ვარ მონადირე ქალი, არასოდეს ვნადირობ. თუ ადამიანისგან არ მოდის რაღაც ინიციატივა… ჯერ ერთი, მრცხვენია, მე როგორ უნდა ვთქვა პირველმა, ან შემხვდი, ან მომწონხარ?! კი მომწონებია ბიჭი, მაგრამ მე ვერ დავურეკავდი ვერასდროს… ხომ არიან შემტევი ქალები, გაიგებენ ნომერს და… მე არასოდეს პირველს არ გადამიდგამს ნაბიჯი, ამ მხრივ, ძალიან მორიდებული ვარ. მერჩია,  ჩამეკლა ის მოწონება თუ რაღაც, ვიდრე რამეში ინიციატივა გამომეჩინა…“

ია სუხიტაშვილი თეატრალური ინსტიტუტის დამთავრებიდან 2 კვირაში პირდაპირ რუსთაველის თეატრში მოხვდა, პირდაპირ რობერტ სტურუასთან, პირდაპირ ოფელიას როლზე.

„მე რომ ჯულიეტა არ მეთამაშა, რუსთაველის თეატრში ვერ მოვხვდებოდი… ბატონ რობერტთან არ გამივლია სინჯები, ისე მოვედი ოფელიაზე. იცოდა, რომ ვიღაც გოგომ ითამაშა ჯულიეტა თეატრალურში, უთქვამს, ის მოიყვანეთ და ვნახავო. მე არ მქონია ამბიცია, რომ პირდაპირ რუსთაველის თეატრში მოსვულიყავი, არც გამიფიქრებია, ნამდვილად სიურპრიზი იყო, მაგრამ რახან აქ მოვხვდი, მივხვდი, რომ კლანჭებით უნდა ჩავბაღაუჭებოდი ყველაფერს და არც ერთი ნიუანსი არ უნდა გამეშვა. როდესაც შენ ღმერთი ამას გჩუქნის, ბედის ბედაურზე რომ დაგსვამს პირდაპირ, ფაფარზე ძალიან მაგრად უნდა მოებღაუჭო… მაქსიმალურად ვცდილობდი, არაფერი „გამემაზა“, მაქსიმალურად ყურადღებით ვყოფილიყავი, ვწვალობდი, რაც მე აქ ღამეები მაქვს ტირილში გატარებული… უცებ მოვხვდი ზაზა პაპუაშვილის, ნინო კასრაძის, ლევან ბერიკაშვილის გვერდით, ვისაც ვუყურებდი ამდენი წელი, მომწონდნენ, როგორც მსახიობები. ჯერ ამის კომპლექსი მინდოდა მომეხსნა, ეს დამევიწყებინა, აი, როგორ არტისტებთან ვდგავარ… შენ თუ ჩააჭიჭინდი იმას, რომ, დედა, მე ამასთან რას გავაკეთებ, რა უნდა გამომივიდეს, მართლა ვერაფერს გააკეთებ… ამას რამდენიმე რეპეტიციაშივე მივხვდი. მერე მივხვდი, რომ სითამამე უნდა ამეკრიფა, როგორც სიჩქარე უნდა აკრიფო, უნდა დამეძლია, სხვანაირად არაფერი გამომივიდოდა. გეფიცები, სცენაზე რომ გავედი, ცარიელ სცენაზე, დავპატარავდი, ალბათ, მეტრა და ათი გავხდი. ძალიან შეშინებული ვიყავი, ვინც მოვა ამ თეატრში ეს შიში ნამდვილად უნდა მოიხსნას, ამ შიშით ვერაფერს გააკეთებ…

ჩემთვის თეატრი სტურუათი იწყება, რადგან ინსტიტუტი დავამთავრე თუ არა, აქ მოვხვდი და ყველაფერი დაიწყო რობერტ სტურუასთან ერთად… ჩემთვის თეატრი არის ეს ადამიანი. ყოველთვის ვამბობ, მე არც რუსთაველის თეატრის სივრცის და არც ამ ჩუქურთმების ხამი არ ვარ, მე ვარ ერთადერთი ადამიანის ხამი, ეს არის რობერტ სტურუა. ხშირად მიფიქრია, როცა რობერტ სტურუა არ იქნება ამ თეატრში, ალბათ, იქ დავამთავრებ ჩემს თეატრალურ მოღვაწეობას-მეთქი. უბრალოდ, როცა მომენატრება, მერე დავუბრუნდები და ხანდახან 2-3 წელიწადში ერთხელ ვითამაშებ-მეთქი…“

ია სუხიტაშვილმა მიშა მესხი ჯერ კიდევ ინსტიტუტში სწავლისას გაიცნო.

„მიშაზე 2 წლით დიდი ვარ, მე უკვე მესამე კურსზე ვიყავი, მიშა რომ პირველ კურსზე მოვიდა, ერთმანეთს ვიცნობდით, მაგრამ არ ვიცოდი, ვის ჯგუფში ირიცხებოდა, იმისთვისაც არ მიმიქცევია ყურადღება, რომ მიშა მესხის შვილიშვილი იყო, უბრალოდ, ვიცნობდი ვიღაც ბიჭს – მიშა მესხს, დასამახსოვრებელი გარეგნობით. ეს მახსოვს ძალიან ბუნდოვნად… იმ წლების შემდეგ „ყარაბახი 2“-ის გადაღებებზე შევხვდით ერთმანეთს. ურთიერთობა დავიწყეთ ძალიან კარგი მეგობრობით, თავიდანვე ნამდვილად არ ყოფილა: „დედა, მომეწონა, გადავირიე… გადავირიეთ, გადავიხსენით ვენები…“, გადაღებები რომ დამთავრდა, ფილმის პიარი დაიწყო და ერთად გვიწევდა გადაცემებში მონაწილეობა, ჟურნალისტებთან შეხვედრები, რატომღაც ისე აეწყო, მარტო მე და მიშა დავდიოდით. ამ შეხვედრების მერე იყო, „არ გშია? კი, მშია. წამო, სადმე წავიდეთ, ვჭამოთ“…  ასე, თავისთავად, განვითარდა ურთიერთობა, მერე აღმოჩნდა, რომ, თუ მიშას არ ვნახავდი, მქონდა რაღაც „ნიხვატკა“, ოღონდ რომ არ უტყდები თავს, რომ იშორებ ამ ფიქრს თავიდან. ერთ მშვენიერ დღეს, რეპეტიციის შემდეგ მომაკითხა, „წამო, სადმე წავიდეთო“. მანქანაში რომ ჩავსხედით: მითხრა, ძალიან მონწონხარო. ძალიანაც მინდოდა, ის ეგულისხმა, რაც მე მჭირდა უკვე, მაგრამ მე მივიღე ეს მეგობრულად, ხუმრობად, ჯიგრულად და ვუთხარი, მეც ძალიან მომწონხარ-მეთქი. არა, მე მართლა მომწონხარო, მეთქი, მეც მართლა მომწონხარ-მეთქი… არა, შენ ვერ გაიგე, მე მართლა მომწონხარ, როგორც ბიჭს გოგო, ისე მომწონხარ, არავითარი მეგობრულად არ მომწონხარო… იყო რაღაც დაშორებებიც, გულისტკივილიც, წყენაც, მაგრამ საბოლოო ჯამში… ზოგს ხომ სჭირს წყლული, გულის მანკი, რაიმე სენი? მე მჭირს „მიშა მესხი“, ძალიან მიყვარს ჩემი მეუღლე… შეიძლება მანამდე გათხოვილიც ვიყავი, მიყვარდა კიდეც ადამიანი, მომწონებია კიდეც ვიღაც, მაგრამ მიშას მიმართ რასაც ვგრძნობ, ეს გრძნობა ადამიანთან მოდის ერთხელ, ან არასოდეს არ მოდის… ბედნიერი ვარ, რომ ეს დამემართა… რაც არ უნდა მოხდეს ჩემსა და მიშას შორის, როგორც არ უნდა განვითარდეს მოვლენები (არავინ არაფრისგან დაზღვეული არაა), მე ზუსტად ვიცი, რომ ეს გრძნობა აღარასოდეს მეწვევა, რასაც განვიცდი მიშასთან. ეს შემიძლია, თამამად ვთქვა… არც ისე პატარა გოგო ვარ, 30 წლის ქალი ვარ…

2 დღით ვიყავი წასული ქუთაისში, იცი, ღამით რა დამემართა? მომინდა ტირილი, პატარა ბავშვს რომ მოუნდება, დედა მინდააა, ასე დამემართა, „მიშა მინდააა“… უცბად მივხვდი, რომ არ შემიძლია ამ ადამიანის გარეშე… მე ასეთი მიჯაჭვულობა არასოდეს მქონია. ბავშვობიდან დავდიოდი გასტროლებზე, ბანაკებში ვისვენებდი, „დედა მინდააა“ – არასოდეს მქონია და ახლა ასეთ ასაკში დამეწყო „მიშა მინდა“… საოცარი მიჯაჭვულობა გვაქვს ერთმანეთის მიმართ. მართლა გეუბნები, არ ვაფერადებ არაფერს, სულ მის გვერდით ყოფნა მინდა, ძალიან მიხარია, რომ ეს მჭირს…“

 დაიბეჭდა „პრაიმტაიმში“

რეზო შატაკიშვილი კირა ანდრონიკაშვილის ტრაგიკულ ცხოვრებაზე

ის იყო და საბჭოთა კინოს ქალღმერთის – ნატა ვაჩნაძის. მეუღლე – სახელგანთქმული რუსი მწერლის, ბორის პილნიაკის. თავად სულ რამდენიმე ფილმში აკმარეს გადაღება, მაგრამ ერთი როლით ის შევიდა კინოს ისტორიაში – „ელისო“ მსოფლიო კინოს საგანძურის კუთვნილებაა…

მან სულ 52 წელი იცოცხლა და ეს სიცოცხლეც ტანჯვით სავსე იყო. 29 წლის იყო, ქმარი რომ დაუხვრიტეს და დააქვრივეს, მას კი გადასახლებაში უკრეს თავი. არც გადასახლებიდან დაბრუნებულს მისცეს გასაქანი, რამდენიმე ეპიზოდური როლის გარდა, არაფერი გაიმეტეს, კინოსტუდიაში დუბლიაჟის რეჟისორობაზე მეტი ვერაფერი გაიმეტეს…

კირა ანდრონიკაშვილი 1908 წელს დაიბადა გიორგი ანდრონიკაშვილის ოჯახში. დედა პოლონელი ჰყავდა – ეკატერინე სლივიცკაია. სლივიცკაიას ბებია კი იტალიელი მომღერალი ვოზოლი იყო. საქართველოში იტალიური ოპერა რომ დაარსებულა, ვორონცოვს ის, სხვა მომღერლებთან ერთად, საქართველოში მოუწვევია. აქ იტალიელი მეცოსოპრანო კაპელმაისტერ შონინგზე გათხოვილა, სცენა მიუტოვებია და საქართველოში დარჩენილა, მათი ქალიშვილი ცოლად შეურთავს დედით რუს პოლონელს – სლივიცკის.

კირა რომ დაიბადა, ნატო უკვე 4 წლის იყო, ოფიცერი მამა ჯერაც ვარშავაში მსახურობდა და ცხოვრობდა ოჯახთან ერთად. ორი წლის იყო კირა, ოჯახი საქართველოში რომ წამოვიდა, მალე მამამ საბედისწერო დავალება მიიღო – ოსი ყაჩაღი ზელიმხანი უნდა გაენადგურებინა, მაგრამ ზელიმხანმა დაასწრო და სიცოცხლეს გამოასალმა. დედამ 4 ობოლს ხელი მოჰკიდა და კახეთში დაფუძნდა – გურჯაანში პატარა სახლი ააშენა. კირა და მისი პატარა ძმა გურჯაანის დაწყებით სკოლაში სწავლობდნენ… კირა ჯერ კიდევ 15 წლის იყო, უკვე სახელგანთქმული კინოვარსკვლავი დის კვალს რომ გაჰყვა და კინოსტუდიის მსახიობი გახდა. მონაწილეობს ფილმებში – „სამი სიცოცხლე“, „ტარიელ მკლავაძის საქმე“, შემდეგ კი იღებს პირველ მნიშვნელოვან როლს საკუთარი სიძისგან, ნიკოლოზ შენგელაიასგან. კირა განასახიერებს ელისოს შენგელაიას შედევრში და რეალურად ამ ერთი როლით შედის კინოს ისტორიაში.

 

1929 წლიდან კინოსტუდია „ვოსტოკფილმში“ აგრძელებს მოღვაწეობას მსახიობისა და რეჟისორის თანაშემწის რანგში. სწავლობს მოსკოვში, ზავადსკის სახელობის თეატრალურ სტუდიაში, შემდეგ კინემატოგრაფიის ინსტიტუტში აბარებს კინოსარეჟისორო ფაკულტეტზე და 1936 წელს ამთავრებს კიდეც სერგეი ეიზენშტეინის სახელოსნოს.

„ვგიკის“ დამთავრებამდე კი მის ცხოვრებაში დიდი ეტაპი იწყება – ის ცოლად მიჰყვება სახელგანთქმულ რუს მწერალს ბორის პილნიაკს. კირა ანდრონიკაშვილისა და პილნიაკის ქორწილში მეჯვარე ტიციან ტაბიძე იყო. ტიციანთან მეგობრობას მოგვიანებით გაახსენებენ… სახელგანთქმულ მწერალს კირამდე ცოლად ჰყავდა ექიმი მარია სოკოლოვა, შემდეგ მცირე თეატრის მსახიობი – ოლგა შჩერბინოვსკაია.

ბორის პილნიაკი

ბორის პილნიაკი

პილნიაკი არც პილნიაკი იყო და არც რუსი. ის ეკატერინე მეორის მიერ XVII საუკუნეში ჩამოსახლებული გერმანელების შთამომავალი გახლდათ, გვარად ვოგაუ. ფსევდონიმი „პილნიაკი“ ბელორუსის იმ ხუტორის სახელის მიხედვით აიღო, სადაც  თავისი ერთ-ერთი ნაწარმოები შექმნა.

ბორის პილნიაკი 1894 წელს დაიბადა. 9 წლის ასაკიდან წერდა, პირველად 15 წლისამ გამოაქვეყნა თავისი ნაწარმოები, 21 წლის ასაკიდან უკვე სისტემატურად იბეჭდებოდა ლიტერატურულ ჟურნალებში. 1918 წელს, 24 წლის ასაკში გამოსცა პირველი წიგნი და იმავე წლიდან სათავეში ჩაუდგა რუსეთის მწერალთა კავშირს…

კირა ანდრონიკაშვილი რომ ცოლად გაჰყვა, პილნიაკი უკვე მსოფლიომოვლილი, სახელგანთქმული მწერალიც იყო და ამავე დროს საბჭოთა კრიტიკის ქარ-ცეცხლში გავლილიც.

ჯერ კიდევ 1923 წელს უკვე აკრიტიკებდნენ რევოლუციის მიმართ პილნიაკისეულ დამოკიდებულებას. პილნიაკის აზრით, რევოლუცია დათრგუნული გრძნობებისგან განთავისუფლებაა.

„ეცი პირველსავე შემხვედრ ქალს და აქვე, ხალხის თვალწინ, ნუ შეგეშინდება მისი გაუპატიურების“, – წერდა პილნიაკი.

ჟურნალ „საგუშაგოს“ რეცენზენტი თავს დაესხა პილნიაკს, ამტკიცებდა, რომ პილნიაკი რევოლუციას განიხილავდა, როგორც  `გადარევას~ სექსუალური ენერგიის გამო… ეს ისტერია მსუბუქი წაცეკვებაა იმასთან შედარებით, რაც შემდგომ, პილნიაკის მიერ 1926 წელს გამოცემულ „დაუფარავი მთვარის მოთხრობას“ მოჰყვა. ჟურნალ „ნოვი მირში“ დაბეჭდილ ამ მოთხრობაში მწერალი შენიღბულად აღწერს, რა ვითარებაში დაიღუპა ფრუნზე. მწერალმა, ფაქტობრივად, იწინასწარმეტყველა მოსალოდნელი რეპრესიებიც… კრემლმა ის ნომერი საერთოდ ამოიღო გავრცელებიდან…

ეს არ აკმარეს, კრემლმა მწერლებისგან მოითხოვა, საჯაროდ დაეგმოთ პილნიაკი… მაიაკოვსკიმ პილნიაკის „დაუფარავ მთვარეს“ „ღალატი“ უწოდა და იქვე დაამატა, რომ ვერ მოასწრო წაკითხვა…

ესეც ჯერ კიდევ არ იყო დიდი შტურმი პილნიაკზე… 1929 წელს მან ბერლინში გამოსცა მოთხრობა „წითელი ხე“ და… იფეთქა წითელმა კრიტიკამაც. მოთხრობა, რომელიც ყდიანად 40 გვერდიც არ იყო, რომანად მონათლეს, კრემლმა პილნიაკის დევნის ორგანიზებას მიჰყო ხელი და ეს იყო ამ ტიპის პირველი პოლიტიკური აქცია საბჭოთა ლიტერატურის ისტორიაში.

„საბჭოთა საზოგადოება პილნიაკოვშინის წინააღმდეგ“, „კლასობრივი მტრის გამოხდომები ლიტერატურაში“, „ბ. პილნიაკის ანტისაბჭოთა საქციელის შესახებ“…

სწორედ მაშინ ფორმულირდება საბედისწერო ფორმულა: „მე არ წამიკითხავს, მაგრამ გულწრფელად აღშფოთებული ვარ“…

ეს კაკაფონია 2 წელიწადს გაგრძელდა. იმ ხანად პილნიაკი ჯერაც მწერალთა კავშირს თავმჯდომარეობდა, მაგრამ სწორედ ამ დევნის პასუხად, პროტესტის ნიშნად, პასტერნაკთან ერთად, დატოვა მწერალთა კავშირის რიგები. სოლიდარობის ნიშნად მწერალთა კავშირი დატოვა ანა ახმატოვამ.

პილნიაკი აგრძელებდა მოგზაურობას, წერას. სიცოცხლის ბოლო 7 წელიწადში მან შექმნა მხატვრული და პუბლიცისტური პროზის 6 ტომი…

პილნიაკს მოვლილი ჰქონდა მთელი მსოფლიო, მეგობრობდა დრაიზერთან, თომას მანთან. 1931 წელს ჰოლივუდის მიწვევით ამერიკაში იყო, ამერიკიდან დაბრუნებულმა დაწერა ანტიამერიკული რომანი „ოკეი“.

თანდათან ახლოვდებოდა მის მიერვე ნაწინასწარმეტყველები რეპრესიების ხანა. ატმოსფერო უფრო და უფრო პირქუში ხდებოდა.

1935 წელს პილნიაკი საზღვარგარეთის პასპორტს ითხოვდა, კრემლს სწერდა, „უხსნიდა“: „ჩემი ცოლი კირა ანდრონიკაშვილი საზღვარგარეთ არასოდეს ყოფილა, მომავალმა საბჭოთა რეჟისორმა უნდა იცოდეს, რა ხდება დასავლეთში…“ „შვეციასა და ნორვეგიაში არასოდეს ვყოფილვარ, მაინტერესებს, რა ხდება“…

მაგრამ ის აღარ გაუშვეს საზღვარგარეთ. ნელ-ნელა უკვე აღარც უქვეყნებდნენ ნაწერებს.

1937 წელს 43 წელი შეუსრულდა, მაგრამ მისთვის აღარავის მიულოცავს… მეგობრების ნაწილი დახვრეტილი იყო, დანარჩენები უკვე ვეღარ ბედავდნენ მის სიახლოვეს გამოჩენას, მხოლოდ თბილისიდან მიიღო დეპეშები… ეს „სტუმარი“ მისი ვაჟის დაბადების დღეზე მივიდა – პატარა ბორისს 3 წელი რომ შეუსრულდა 27 ოქტომბერს. „სტუმარმა“ გაყოლა სთხოვა დეტალების დასაზუსტებლად. პილნიაკი აღარ დაბრუნებულა. არავინ იცოდა, სად იყო. 1938 წელს ანა ახმატოვამ გაბედა და ლექსიც კი უძღვნა ბორის პილნიაკს, მაგრამ, როგორც შემდეგ აღმოჩნდა, დაახლოებით სწორედ მაშინ, როცა ახმატოვამ ლექსი უძღვნა, 1938 წლის 21 აპრილს მას სიკვდილით დასჯა მიუსაჯეს სახელმწიფო დანაშაულისთვის და იმავე დღეს დახვრიტეს კიდეც.

თუმცა, ოფიციალური ვერსიით, პილნიაკი ერთ-ერთ ბანაკში გულის შეტევით გარდაიცვალა 1941 წელს…

კირა ანდრონიკაშვილი ისე წავიდა ამქვეყნიდან, ვერ გაიგო, რა ბედი ეწია მის მეუღლეს, მხოლოდ 1988 წელს გახდა ცნობილი, რომ პილნიაკი 1938 წელს დახვრიტეს.

თავად კირა ანდრონიკაშვილი, მეუღლის წაყვანიდან ერთი თვის თავზე დააპატიმრეს და გადაასახლეს. 40-იანი წლების დასაწყისში კირა ანდრონიკაშვილი მოულოდნელად გაათავისუფლეს – ნატო ვაჩნაძემ მოსკოვში, ქართული ლიტერატურისა და ხელოვნების დეკადაზე ყოფნისას თავად სტალინს სთხოვა დის განთავისუფლება და კირა ანდრონიკაშვილი მართლაც მალე გაათავისუფლეს.

კირა საქართველოში დაბრუნდა და ის კვლავ გადაიღეს რამდენიმე ფილმში.

1950 წლიდან მუშაობდა კინოსტუდიაში, დუბლიაჟის რეჟისორად.

სახელგანთქმულ მწერალსა და კირა ანდრონიკაშვილს დარჩათ ერთი ვაჟი – ბორის ანდრონიკაშვილი, რომელიც ყველას კარგად ახსოვს ფილმიდან „ოთარაანთ ქვრივი“, სადაც ის არჩილს ასახიერებს. მშობლები რომ დაუპატიმრეს, დეიდამ – ნატა ვაჩნაძემ თბილისში წამოიყვანა, მამის გვარიდან დედის გვარზე გადაიყვანა და დის დაბრუნებამდე ზრდიდა.

ბორის ანდრონიკაშვილი სწავლობდა ბათუმის სანაოსნო სასწავლებელში, მაგრამ, როგორც კი შორეული ნაოსნობის კაპიტნობის სურვილი გამოთქვა, როგორც „ხალხის მტრის“ შვილს, უარი უთხრეს, სხვა ფაკულტეტზე გადაიყვანეს, სასწავლებელი მიატოვა და „ვგიკში“ ჩააბარა კინოსასცენარო ფაკულტეტზე. პირველად სწორედ „ვგიკში“ სწავლისას დაქორწინდა. მისი მეუღლე ლუდმილა გურჩენკო იყო – შემდგომში რუსული კინოს ლეგენდა. მაშინ კი გურჩენკოს „საკარნავალო ღამეში“ იღებდნენ. ბორის ანდრონიკაშვილსა და გურჩენკოს შეეძინათ ქალიშვილი მაშა, ერთად ხუთი წელი იცხოვრეს, შემდეგ დაშორდნენ… გურჩენკოსთან შეძენილ ქალიშვილთან ბორის ანდრონიკაშვილს აღარ ჰქონია ურთიერთობა. 1996 წელს, როცა ბორის ანდრონიკაშვილი გარდაიცვალა, ქალიშვილი მამის დაკრძალვაზეც არ მისულა…

კადრი ფილმიდან "ოთარაანთ ქვრივი". არჩილი - ბორის ანდრონიკაშვილი, კესო - დინარა ჟორჟოლიანი.

კადრი ფილმიდან "ოთარაანთ ქვრივი". არჩილი - ბორის ანდრონიკაშვილი, კესო - დინარა ჟორჟოლიანი.

ლუდმილა გურჩენკოს შემდეგ, ბორის ანდრონიკაშვილმა ცოლად ისევ რუსული კინოს ლეგენდა შეირთო – ამჯერად ნონა მორდიუკოვა.

ჯერ კიდევ 1996 წელს „კინოტავრზე“ თბილისში ჩამოსული ნონა მორდიუკოვა ინტერვიუში მიყვებოდა, რომ ტიხონოვთან განქორწინების შემდეგ მის გარშემო მასზე 15-20 წლით უმცროსი ულამაზესი ბიჭები ტრიალებდნენ, მაგრამ ყველას მის კისერზე სურდა ცხოვრება.

„ლამაზები იყვნენ, მაგრამ ინფანტილურები. ერთხელ მე შეყვარებული ვიყავი თავადზე, ის ბევრს კითხულობდა, შლიდა პასიანსებს, მღეროდა რომანსებს, მაგრამ, სამწუხაროდ, არსად არ მუშაობდა…“

ეს ქართველი იყო ბორის ანდრონიკაშვილი…

„ტიხონოვს რომ გავეყარე, მრავალი წლის შემდეგ ვცადე გათხოვება, როდემდე შეიძლება იძახო გუგუ, გუგუ მარტომ?.. ბორისს „ვგიკი“ ჰქონდა დამთავრებული, სერიოზული იყო, ენით აუწერელი სილამაზის პატრონი, პირველად ვინც ნახავდა, ხუთი წუთი მუნჯდებოდა. ოდესღაც ის დაქორწინებული იყო ლუდმილა გურჩენკოზე, მე რომ მას შევხვდი, უკვე გაყრილები იყვნენ. ბიჭის გამო შინ ვერ მომყავდა და მასთან დავრბოდი ერთოთახიან ბინაში შეხვედრებზე. ასე ვიცხოვრეთ ხუთი წელი, გენია იყო, ფილოსოფოსი. მის ფონზე სოკრატე ფერმკრთალდებოდა, მაგრამ მას ერთი დღეც არ უმუშავია. ბრწყინვალედ კითხულობდა ბაირონს, კოცნიდა მანდილოსნებს ხელზე, აწყობდა წვეულებებს, მე კი გადაღებიდან გადაღებაზე, კონცერტიდან კონცერტზე დავრბოდი, ვიღაცას ხომ უნდა ეშოვა ფული? ერთ ჭერქვეშ ვაპირებდით გადასვლას, მაგრამ გავიყარეთ…“

მორდიუკოვასთან გაყრის შემდეგ, ბორის ანდრონიკაშვილმა მესამედ იქორწინა, ამჯერად უკვე საელჩოში მომუშავე ჟურნალისტზე, რომელიც შემდეგ მხატვარი გახდა – რუსუდან ხანთაძეზე. შეეძინათ ქალიშვილი კირა, შემდეგ სანდრო…

ბორის ანდრონიკაშვილის რჩეული თხზულებების ორტომეული გამოიცა… მხოლოდ მისი გარდაცვალების შემდეგ…

დაიბეჭდა „პრაიმტაიმში“

 

რეზო შატაკიშვილი უიღბლო, უჩინო თათიაზე

„ბუნებამ მას ყველაფერი მისცა: სილამაზე, შესანიშნავი ხმა, ნიჭი და ერთში დაჩაგრა – არ მისცა ბედი“ –იტყვის რობერტ სტურუა… მას მართლაც საოცარი სილამაზე ამშვენებდა, სწორედ 19 წლის თათია ხაინდრავა იქცა მხატვარ უჩა ჯაფარიძის შთაგონების წყაროდ და ნესტან-დარეჯანის მიწიერ განხორციელებად, როცა „წერილის ეპიზოდის“ ილუსტრაციას ქმნიდა.

მას ჰქონდა იშვიათი ხმა, პოეზიის არსში წვდომისა და გადმოცემის უბადლო ნიჭი და იყო დიდოსტატი მხატვრული კითხვის. „მისი კითხვა უშუალო იყო, ლაღი, მსუბუქი, მთის ჰაერივით გამჭვირვალე და სუნთქვასავით ბუნებრივი!“ – ამბობდა ანა კალანდაძე.

მას არ რგებია არც ერთი პრემია, არც ერთი წოდება, არც ერთი ჩინი, მას მხოლოდ მერაბ კოსტავამ უბოძა ჩინი – „უჩინო თათია“…

 

ამ ქვეყანას გაგრის მახლობლად მოევლინა. სიმონ ხაინდრავა 18 წლის იყო, კონსტანტინე გამსახურდიას 17 წლის დაზე – სოფიოზე რომ იქორწინა, მაგრამ… შვილი არ უჩნდებოდათ, არ უჩნდებოდათ 22 წლის მანძილზე და აი, ქორწინებიდან 22 წლის თავზე, ქვეყანას მოევლინა თათია ხაინდრავა, მოევლინა გაგრაში. გაგრაში იმიტომ, რომ მშობლები გემით მოგზაურობდნენ და სწორედ გაგრის მახლობლად გამხდარა დედა შეუძლოდ… ბედნიერმა ბავშვობამ მხოლოდ 7 წელიწადს გასტანა… პატარა თათია მტირალა ყოფილა, კონსტანტინე გამსახურდია სწორედ იმხანად წერდა „მთვარის მოტაცებას“ და კაროლინას შვილსაც ამიტომ დაარქვა თათია… მერე მოვიდა ავბედითი 37, მართლა სატირალი ხანა… სოფიო გამსახურდიას 2 ძმა დაუხვრიტეს, დაუხვრიტეს ძმისშვილიც და ქმარსაც თავი მოაკვლევინეს… მამის თვითმკვლელობამდე იყო ბარბაროსული გამოსახლება კუთვნილი ბინიდან – არ გაატანეს არათუ ავეჯი, ტანსაცმელიც კი. მალე კი ავლაბარში, ერთ ბნელ ოთახში თათიასთან შეხიზნულ სოფიო გამსახურდიას ამცნეს, რომ სიმონი ცუდად იყო… სოფიო გამსახურდია ავა თიანეთში, სადაც იმალება დევნილი სიმონ ხაინდრავა. ავა და ნახავს ფილტვების ანთებით  გათანგულ ქმარს. წუთით ეზოში გამოდის, უკან შებრუნებულს კი შემზარავი სურათი ხვდება – მომაკვდავი ქმარი და სიტყვები: „თათიას კონსტანტინე გაგიზრდის“…

 

კონსტანტინე გამსახურდია მართლაც ითავებს თათიას გაზრდას. ცოცხალი კლასიკოსი სამუდამოდ აღიბეჭდება მის მეხსიერებაში – ფეხქვეშ გაშლილი დათვის ტყავით, ძვირფასი კალმით, მაგიდაზე ერთი ბოთლი შავი ღვინით, მუქი ჩაით ან ყავით, შავი ქლიავით… თათია ლექსებს უკითხავდა პატარა ზვიადსა და თამარს. „ერთხელ დიდ ოთახში ბავშვებს ვუკითხავდი ლექსებს. კონსტანტინემ დამიძახა და მითხრა: „აბა, ერთი ხმამაღლა წამიკითხეო“. მომიწონა… იმ დღიდან მხატვრული კითხვა უმთავრესი გახდა ჩემს ცხოვრებაში“, – დაწერს თათია ხაინდრავა წლების შემდეგ… პატარა თათიას უკანასკნელ ამოსუნთქვამდე გაჰყვება ის სითბო და მზრუნველობა, რასაც მის მიმართ ავლენდნენ კლასიკოსი ბიძა და მისი უსათნოესი მეუღლე – მირანდა ფალავანდიშვილი.

 

 

კონსტანტინე გამსახურდია, თამარი, თათია, ზვიადი, მირანდა ფალავანდიშვილი

კონსტანტინე გამსახურდია, თამარი, თათია, ზვიადი, მირანდა ფალავანდიშვილი

 

ეს სითბო იმდენად დიდი იქნება, რომ, როდესაც თათიას ქალიშვილი შეეძინება, მას სწორედ მირანდას დაარქმევს – საყვარელი ბიცოლას პატივსაცემად.

 

მირანდას შეძენამდე კი დიდი გზაა – ტკივილებითა და ტრაგედიებით დანაღმული. ტკივილები და ტრაგედიები არც მერე მოაკლდება. ტკივილები, დრამები, ტრაგედიები – მისი ცხოვრების განმეორებადი და შეუქცევადი ფაზებია. თათიას ჰქონდა ბრწყინვალე გარეგნობა, საამო ხმა, კითხულობდა „ვეფხისტყაოსანს“, კითხულობდა საოცრად, მაგრამ დედას არ უნდოდა, მის შვილს თეატრალურზე ჩაებარებინა. გოგონა დაჰყვა დედის ნებას – უნივერსიტეტს მიაშურა, აღმოსავლეთმცოდნეობის ფაკულტეტს, მაგრამ ერთმა საღამომ მისი ბედი ისევ სცენას დაუკავშირა. უნივერსიტეტში იოსებ გრიშაშვილს ხვდებოდნენ სტუდენტები. თათიამ გრიშაშვილის „ხელთათმანის ღილი“  წაიკითხა. საღამოს დასრულებისთანავე აღფრთოვანებული გრიშაშვილი კულისებში შევა და თათიას ამცნობს: ხვალ კონსტანტინეს დავურეკავ და თეატრალურ ინსტიტუტში უნდა წაგიყვანო. წაიყვანს კიდეც. თათია წაიკითხავს „ხელთათმანის ღილს“ და…  მას მაშინვე ჩარიცხავენ თეატრალურ ინსტიტუტში. ბედნიერ სტარტს უბედურება მოჰყვა. თათია მელანიას თამაშობდა დოდო ალექსიძის დადგმულ მაქსიმ გორკის „მზის შვილებში“. თამაშობდა იმდენად კარგად, რომ პედაგოგმა უთხრა კიდეც: იმდენად კარგად გამოგივიდა, შენ ამას ვეღარ გაიმეორებო. რეჟისორის სიტყვები წინასწარმეტყველური აღმოჩნდა – თათიას მანქანა დაეჯახა და კარგა ხანს ჩამოშორდა სცენას. დაამთავრა ინსტიტუტი, მეტყველების კათედრაზე დატოვეს, გამოჯანმრთელებულს კი… თეატრებში აღარ იღებდნენ. ის არ გააკარეს სცენას, მისთვის ყველა თეატრის კარი დაკეტილი აღმოჩნდა. რეალურად კარი დაკეტილი იყო მაშინაც კი, როცა თეატრში უშვებდნენ და… როლებს არ აძლევდნენ, ან თითქმის არ აძლევდნენ. არადა ნიჭიც ჰქონდა, ბრწყინვალე ხმაც და გარეგნობაც და არც პროტექტორები ჰკლებია. თავადვე იხსენებდა, რომ მის თეატრში მისაყვანად ბევრს იბრძოდნენ სერგო ზაქარიაძე, აკაკი ხორავა, აკაკი ვასაძე, თამარ ჭავჭავაძე, შალვა დადიანი, იოსებ გრიშაშვილი… ის კი არა, თამარ წულუკიძე რუსთაველის თეატრის დირექტორთანაც შეჰყვა და კატეგორიულად მოსთხოვა – მე ისევ წავალ გადასახლებაში და ჩემს შტატში ეს ახალგაზრდა მიიღეთო, მაგრამ მაინც არ მიიღეს. არ მიიღეს, მიუხედავად იმისა, რომ თათია ხაინდრავას აქტივში უკვე იყო შტეფან ცვაიგის „უცნობი ქალის წერილები“ – რადიოდადგმა, რომელიც შესულია ოქროს ფონდში. თეატრებში არ იღებდნენ, მიუხედავად იმისა, რომ კლასიკოსი ბიძა დაჰყვებოდა თეატრებში და რეჟისორებს სთხოვდა, შტატში მიეღოთ. წიგნებსაც ჩუქნიდა ავტოგრაფებით, მაგრამ… თათიას თეატრში არ იღებდნენ. მოგვიანებით სევდიანად იტყვის თათია ხაინდრავა, რომ მათთვის (რეჟისორებისთვის) მაშინ რაიკომის მდივნის ტელეფონის ზარს უფრო მეტი ძალა ჰქონდა, ვიდრე კონსტანტინე გამსახურდიას სიტყვას… შემდეგ როგორღაც თითქოს ნავსი გატყდა, თათია ბათუმის თეატრში მიიწვიეს, მთავარი როლიც ერგო, მაგრამ ამ ხანამ სულ ერთი წელი გასტანა… პატარა მირანდას უდედოდ უჭირდა და თათია იძულებული გახდა, თბილისში დაბრუნებულიყო. იმხანად სანკულტურის თეატრს ლილი იოსელიანი ჩაუდგა სათავეში. თათიაც წაიყვანა. თამაშობდა კიდეც ლილი იოსელიანის სპექტაკლში „ჩვენი ერთი საღამო“. ლილი იოსელიანი გაიხსენებს, რომ თათია ხაინდრავა იმ როლში განუმეორებელი იყო, შესანიშნავად მღეროდა, ცეკვავდა, მისი პლასტიკით აღფრთოვანებული იყო ლეგენდარული იური ზარეცკი. მაგრამ ეს ბედნიერებაც ხანმოკლე აღმოჩნდა, თეატრს მოშურნეები გამოუჩნდნენ. „სანკულტურის“ თეატრი უცებ ძალიან პოპულარული გახდა… შეშურდათ და ბრძოლა დაგვიწყეს… ისეთი ქება და მოწონება გვქონდა, რომ სხვა თეატრებს შეშურდათ… დაფინანსება მოგვისპეს, არსებობა შეგვაწყვეტინეს…“ – იტყვის ლილი იოსელიანი. შემდეგ ძლივძლივობით თათიას შტატი გამოუჩხრიკეს მარჯანიშვილის თეატრში. თითქმის 30 წელი დაჰყო თეატრში, მაგრამ მეტი ბედის დაცინვა რა გინდა, რომ ხმით განთქმულ მსახიობს მხოლოდ უსიტყვო როლებს აძლევდნენ. მასოვკაში კლავდნენ მის ნიჭს. „30 წლის განმავლობაში, მხოლოდ „რას იტყვის ხალხში“ ვითამაშე. ლალი ნიკოლაძემ მომცა როლი. ერთხელ ზანდა იოსელიანმა მცა პატივი – თავი მოიავადმყოფა და ხუხაშვილის „მოსამართლეში“ დედა ვითამაშე… მარჯანიშვილის თეატრში ვიმუშავე მთელი 30 წელი, მაგრამ ხმა არ ამომაღებინეს. მასიურ სცენებში კი, იცოცხლე, წარამარა მათამაშებდნენ. თუ რომელიმე მსახიობი ავად გახდებოდა, მხოლოდ მაშინ მაღირსებდნენ სცენაზე გასვლას“, – იტყვის მოგვიანებით.

 

არ გააკარეს სცენას, არც ეკრანს. ერთადერთი როლი აქვს კინოში ნათამაშები – ელისაბედი სიკო დოლიძის გადაღებულ „კაცია ადამიანში?!“. „დიდოსტატის მარჯვენაში“ ცოქალის როლი მქონდა. რეჟისორმა ვახტანგ ტაბლიაშვილმა გადაღებული ფირიდან ამომჭრა“, – იტყვის გულმოკლული… ის არ გააკარეს არც ეკრანს, არც სცენას. მიაჯაჭვეს მხოლოდ რადიოს, მაგრამ ის მაინც ავიდა სცენაზე. 1976 წელი მისთვის ყველაზე ბედნიერი იყო. უკვე 48 წლისა გახლდათ, მისი რეპერტუარით რობერტ სტურუა რომ დაინტერესდა. სტურუა, რომელიც იმხანად „კავკასიურ ცარცის წრეს“ დგამდა, რომელსაც უკვე დადგმული ჰქონდა „სეილემის პროცესი“, „ხანუმა“, „ყვარყვარე“… რეპეტიციების შუალედებში მთელი თვე უსმენდა სტურუა თათია ხაინდრავას მხატვრულ კითხვას, ზღვა რეპერტუარს. დაბოლოს, თათია კითხულობს თარაშ ემხვარის წერილს და გაისმის სტურუას ვერდიქტი: „მე თქვენ დაგიდგამთ სპექტაკლს!“. შვიდი თვე მუშაობდნენ სპექტაკლზე. ამ უბედნიერეს წუთებშიც არ დაინდო ბედმა – აფიშები უკვე იუწყებოდა, რომ რუსთაველის თეატრში გაიმართებოდა „მზეო თიბათვისა“, რომ თათია სასწრაფო ოპერაციის გასაკეთებლად გადააფრინეს მოსკოვში. მაგრამ 1976 წლის 17 მაისს ის ახლად ნაოპერაციები მაინც წარდგა მაყურებლის წინაშე. ერთი კვირა ტევა არ იყო რუსთაველის თეატრში. „მზეო თიბათვისა“ 170-ჯერ აჩვენეს საქართველოს სხვადასხვა ქალაქებში. „რობერტ სტურუამ ოქროს გვირგვინი დამადგა თავზე“, – ასე აფასებდა ამ ფაქტს თათია ხაინდრავა. ის მაინც დაბრუნდა სცენაზე, დაბრუნდა მარტო – იდგა და კითხულობდა ქართულ პოეზიას. პოეზიას, რომელსაც მუდამ ერთგულებდა და არც პოეზია ღალატობდა მას.

 

ბედმა მარტო დგომა არგუნა ცხოვრების სცენაზეც. ტრაგიკული აღმოჩნდა მისი პირველი სიყვარული. მას და აკადემიკოს ვიქტორ კუპრაძის ვაჟს – გურამ კუპრაძეს უყვარდათ ერთმანეთი. „რამდენჯერაც შევხვდებოდი, მუხლები მიკანკალებდა, მაშინ ასეთი სიყვარული იყო…“  – გაიხსენებს უკვე ღრმად მოხუცებული. მაგრამ ბედმა არც აქ დაინდო. გურამ კუპრაძე 19 წლის დაიღუპა – თევზაობისას თავბრუ დაეხვა და მტკვარში დაიხრჩო. იმ საბედისწერო დღესაც შეხვდა თათიასა და თათიას დედას სათევზაოდ გზადმიმავალი და უთქვამს კიდეც, თევზს დავიჭერ და პირდაპირ თქვენთან მოვალო. თათია და დედამისი მაშინ კონსტანტინესთან ცხოვრობდნენ. ელოდნენ იმ დღეს გურამს, მაგრამ… კლასიკოსის სახლში ტელეფონის ხმა გაისმა. ტელეფონი თათიამ აიღო – „ვიქტორ კუპრაძის ვაჟი წყალში დაიხრჩო, ვეძებთ და კონსტანტინემ თავისი ვილისი გამოგვიგზავნოს“. თათიას ტყუილი ეგონა, მაგრამ დაბეჯითებით ითხოვდნენ კონსტანტინეს… არც შემდეგ გაუმართლა სიყვარულში. ქალიშვილი რამაზ ჩხიკვაძისგან შეეძინა, მაგრამ მათი თანაცხოვრება არ შედგა… თუმცა ამ სიყვარულმა მისცა მას ყველაზე დიდი ბედნიერება – მირანდა. „მე ვიპოვე ბედნიერება ჩემი შვილის სახით!“ – ამბობდა ის. ცხოვრებამ არ დაინდო თათია. რაღას არ მოასწრო, რა ტკივილი არ გადაატანინა – ჯერ მირანდა ფალავანდიშვილის სიკვდილი, შემდეგ სრულიად ახალგაზრდა თამარ გამსახურდიას დაღუპვა, კონსტანტინეს გარდაცვალება… ურთულესი პერიპეტიები, რაც თან ახლდა მის ხელში გაზრდილ ზვიად გამსახურდიას ცხოვრებასა და მოღვაწეობას. შემდეგ ზვიადის სიკვდილი…

 

ბედმა არ დაინდო უჩინო თათია, მაგრამ ამ ცხოვრებამ მასზე მაინც ვერ გაიმარჯვა. ის ვერ გააბოროტა, ვერ დაბოღმა, ვერ წაართვა სხვისი წარმატებით სიხარულის უნარი, ვერ წაართვა მადლიერების გრძნობა. მადლობელი იყო დოდო ჭიჭინაძის, რომელიც საშუალებას აძლევდა, ხანდახან მაინც ეთამაშა არზაყანის დედის როლი „მთვარის მოტაცებაში“, მადლობელი იყო ზანდა იოსელიანის, რომელმაც ერთხელ ავადმყოფობა მოიმიზეზა, რომ სცენაზე თათია გამოსულიყო… მადლობელი იყო რობერტ სტურუასი – უკანასკნელ ამოსუნთქვამდე – თვლიდა რომ მან ოქროს გვირგვინი დაადგა. მართლაც ბევრ მსახიობს არ ღირსებია ასეთი გვირგვინი, მაგრამ ვგონებ, არც თავად სტურუას არ ღირსებია ბევრი ასეთი მადლიერი არტისტი შემოქმედების თუ ცხოვრების გზაზე. რეჟისორის ხვედრია გაუძლოს გუშინ მადლიერი არტისტის ხვალ და ზეგ უმადურებას. თათია ხაინდრავამ 30-ზე მეტი წელი ატარა მადლიერება ოცნებასთან ერთად – ერთხელ მაინც ეთამაშა მოხუცი ქალის რაიმე ეპიზოდური როლი სტურუას რომელიმე სპექტაკლში…

 

 

 

                                                                                      დაიბეჭდა „პრაიმტაიმში“

 

ბელა და კახი – საუკუნის რომანი

რეზო შატაკიშვილი

“ძნელია ერთგულება კუბოს კარამდის~, მაგრამ კახი კავსაძემ ეს შესძლო. შესძლო კუბოს კარამდის და მერეც.  

ბელა მირიანაშვილი და კახი კავსაძე. მათი სიყვარული ვერ გაახუნა ვერც სიცოცხლეში თავს დამტყდარმა ტრაგედიამ და ვერც ბელა მირიანაშვილის გარდაცვალებამ… მათი სიყვარული იმთავითვე იქცა ლეგენდად, შთამომავლობისთვის მოსაყოლ საარაკო ამბად.

ვიდრე ერთმანეთს შეხვდებოდნენ, განსხვავებული გზები გამოიარეს, ბელა მირიანაშვილმა მაშინვე დაიპყრო ეკრანი, ჯერ თეატრალური ინსტიტუტის სცენა, შემდეგ უკვე რუსთაველის თეატრისა, კახი კავსაძეს წლები დასჭირდა იმის დასამტკიცებლად, რომ ღირსი იყო სცენაზე დგომის… არადა, თითქოს ბედი მასაც სწყალობდა, ჯერ კიდევ მეთერთმეტეკლასელი მთავარ როლზე დაამტკიცეს ფილმში „ისინი ჩამოვიდნენ მთიდან“, ათლეტური ბიჭისთვის დიდი პატივი იყო უკვე სახელგანთქმული ლეილა აბაშიძის პარტნიორობა, მაგრამ უმტყუნა წყალმა… იღებენ სცენას – კახი-ვეფხია მდინარეში ეშვება. კახი გადაეშვა და… პირველივე დუბლზე 6 ნეკნი ჩაემტვრა, არადა თითქოს გაშინაურებული იყო წყალს, ცურვაზეც დადიოდა, წყალბურთსაც თამაშობდა. გატაცებული იყო საერთოდ სპორტით – კალათბურთით, ჩოგბურთით… თვეობით მიეჯაჭვა ლოგინს და გადაწყვიტა, მსახიობი გამხდარიყო.

თეატრალურ ინსტიტუტში სამოწყალოდ ჩარიცხეს, ყველა მას უკიჟინებდა პირის გახსნას და წესიერად მეტყველებას, ის თავდაუზოგავად შრომობდა, წვალობდა… მეოთხე კურსზე იყო, ინსტიტუტის ფოიეში თვალი რომ მოჰკრა ბელა მირიანაშვილს და თვალთ დაუბნელდა და… გაუცისკროვნდა. პირველკურსელი ბელა კი უკვე მსახიობის სისხლსავსე ცხოვრებით ცხოვრობდა.

„ეს იყო სიცოცხლის, ხალისის განსახიერება, ჯანსაღი, ნაწრთობი სხეული, თანდაყოლილი, მომხიბლავი პლასტიკურობით. შუქით და სიკეთით სავსე თვალები, მოძრაობის სიმსუბუქე და აღნაგობის პროპორციულობა მას ამსგავსებდა შექსპირის დაუდგრომელ ქალწულებს…“ – ასე გაიხსენებს ათეული წლების შემდეგ ნოდარ გურაბანიძე ბელა მირიანაშვილის პირველ გამოჩენას სცენაზე. კახი კი უიმედოდ ეტრფოდა შექსპირულ ქალწულს. ვერაფრის თქმას ვერ უბედავდა. ბელა კი ვერ ამჩნევდა მასზე უზომოდ შეყვარებულ ბიჭს… ვერც შემდეგ, როცა ჯერ კიდევ მეოთხეკურსელი მიხეილ თუმანიშვილმა რუსთაველის თეატრში მიიწვია. კახი მაშინ უკვე რუსთაველის თეატრის მსახიობი იყო, ოღონდ „მასოვკის“, მაშინაც და მომდევნო რამდენიმე წელიც. ბელა კი პირდაპირ სახელგანთქმულ სპექტაკლში „როცა ასეთი სიყვარულია“ შეიყვანეს მედეა ჩახავას დუბლად, მთავარ როლზე.

სპექტაკლი ერთი წლის წინ იყო დადგმული, 70 ანშლაგს ითვლიდა,  მედეა ჩახავას უკვე დაპყრობილი ჰქონდა ამ როლში არტისტული მწვერვალი და აი, მეოთხეკურსელ გოგონას უნდა შეეცვალა ის. ვადა სულ ორი კვირა იყო. იყო დიდი რისკი. ბელა არ დამარცხდა. იმავე წელს ის რუსთაველის თეატრის მსახიობი გახდა. იღებდა და იღებდა მთავარ როლებს. ბელა მირიანაშვილის მზია „ჭინჭრაქაში“ არათუ მაშინ, ჩანაწერის წყალობით, დღესაც აჯადოებს მნახველს. ბელაზე უგონოდ შეყვარებული კახი კავსაძე კი კვლავაც ვერ ბედავდა სიყვარულში გამოტყდომას. სიყვარული არც შემდეგ აუხსნია, სცენაზე ფეხი რომ მოიკიდა, მერეღა გაბედა დაახლოება და ერთ მშვენიერ დღეს, მეგობრებთან ვახშამზე მისულმა გამოაცხადა: გაიცანით, ეს ქალი ჩემი ცოლია. შეუღლებაც რევერანსებისა და ზედმეტი სიტყვების გარეშე იყო. უბრალოდ, ჰკითხა: „ბეჭედი გიყიდო?“. „არ არის საჭირო“, – იყო პასუხი. იცოდა ბელამ, რომ კახის ფული არ ჰქონდა… მათ სიყვარულს ვერც უფულობა აკავებდა და ვერც ის ფაქტი, რომ ბელას უკვე ნანუკა ჰყავდა… დაიწყო მათი ბედნიერი თანაცხოვრება. კახი ცდილობდა, ყოფილიყო ღირსეული ცოლის ღირსეული ქმარი. ბელა ამაყობდა თავისი ქმრით.

 

მაესტრო თუმანიშვილი ერთობ სკეპტიკურად უყურებდა კახის არტისტობას, თავის დროზე საჯაროდ სვამდა კიდეც კითხვას: „რა უნდა ამას თეატრში?“ და ცხადია, ვერ ეგუებოდა, როცა ეს კახი მისი ფავორიტი აქტრისას – ბელა მირიანაშვილის ქმარი გახდა… თუმანიშვილი ერთ-ერთი შეკრებისას ბელა მირიანაშვილის გაჩუმებას საჯაროდ შეეცდება: „ა ტი მალჩი დევოჩკა, ი ზნაი, ჩტო ტვაია სუდბა ზავისიტ ატ მენია“. მაესტრო მიიღებს პასუხს, ყველა ქმრისთვის საოცნებოს: „ია ნე დევოჩკა, ია აკტრისა ტეატრა რუსტაველი, ა მაია სუდბა ზავისიტ ატ ეტავა ჩელოვეკა“, და კახიზე მიუთითებს…

„მე უცხო არ ვარ, მე კახი კავსაძის ცოლი ვარ“, – ამაყად განაცხადებს ბელა მირიანაშვილი, როცა ქმარს ჩააკითხავს და „ლენფილმის“ პავილიონში შევა, სადაც იღებენ „უდაბნოს თეთრი მზის“ ეროტიკულ სცენას (ფილმში არ შევიდა) – შიშველ კახის შიშველი „ცოლი“ აწვა და პირს ყურძნის მარცვლებით „უტკბარუნებდა“. კახისთვის ისედაც წამება იყო ამ სცენის გადაღება და ბელას გამოჩენამ ხომ საერთოდ… „გააგრძელეთ, გააგრძელეთ, მე ხელს არ შეგიშლით“, – ეტყვის ბელა…

„შემდეგ, მოგვიანებით ყველა ჩემი „ცოლი“ გაიცნო და არ დამავიწყდება, როგორ შესჩივლა ერთმა მათგანმა: „აი, ახლა მესმის, რატომ არ გვაგდებს ძაღლად ჩვენი ბატონი (კახი კავსაძე)“…

კახი დიდ სიყვარულს დიდი სიყვარულით და გააფთრებით პასუხობდა – ჩუქნიდა ყვავილებს, მაგრამ, უბრალოდ, თაიგულს კი არა, მთელ ბუჩქ იასამანს… ჩუქნიდა ვერცხლის სამკაულებს, რაც ძალიან უყვარდა ბელას, მაგრამ ერთ ან ორ სამკაულს კი არა – მთელ ჩემოდან ვერცხლეულს… როცა ბელა აღტაცებით ათვალიერებდა დაღესტნიდან ჩამოსული იუველირის ნაკეთობებს, იუველირი კახიმ გვერდზე გაიყვანა, მალე უკან დაბრუნდა და ყველაფერი – ქამრები, ბეჭდები, გულსაკიდები, საყურეები – მთელი ჩემოდანი ვერცხლეული ბელას მიუძღვნა… ბელას ყველა ბედნიერ ვარსკვლავზე დაბადებულად მიიჩნევდა, ვერავინ წარმოიდგენდა, რას უმზადებდა ბედისწერა.

ხუთი თვის ფეხმძიმე იყო, ვირუსული გრიპი რომ შეეყარა, 40 გრადუსი ჰქონდა სიცხე. მაინც ითამაშა სპექტაკლი. გრიპს ფილტვების ანთება დაერთო. ანტიბიოტიკებს არ გაეკარა, ნაყოფი რომ არ დაზიანებულიყო.  მშობიარობის შემდეგ სენმა თავი იჩინა – ნერვულ დაბოლოებათა ანთება შეჰყრია. იყო იმედი, რომ გაუვლიდა, მაგრამ სენმა იმძლავრა… ბელა მირიანაშვილი ეკრანს ჩამოშორდა, ნელ-ნელა სცენასაც. დაიწყება საარაკო ცოლ-ქმრის საარაკო ჭიდილი ავადმყოფობასთან. ჯანდაცვის იმდროინდელი მინისტრი ბეწვზე გადარჩა, კახი კავსაძემ თავზე რომ არ დააფშვნა საფერფლე, ისიც მხოლოდ იმიტომ, რომ ბელა ახლდა… კახი ფორმალურ მიმართვას ითხოვდა მინისტრისგან საზღვარგარეთული კლინიკისთვის. ის მინისტრი კი ზღაპრებს უყვებოდა საბჭოთა მედიცინის ძლიერებაზე. მხოლოდ ნოდარ დუმბაძის ძალისხმევით მოხერხდა ამ მიმართვის მიღება. წავიდნენ კიდეც, მაგრამ მხოლოდ დაბლოკვაღა მოხერხდა დაავადების.

ბელა სარეცელს ეჯაჭვებოდა…

მანამ კი, როცა ირაკლი პატარა იყო, იღვიძებდა და საწოლში წამომჯდარი დედას ხელში აყვანას სთხოვდა, სთხოვდა იმას, რაც დედას არ შეეძლო, თავგანწირული დედა იწყებდა ზღაპრების მოყოლას. ირაკლი უსმენდა და უსმენდა, ავიწყდებოდა, რომ ადგომა სურდა…

„არ მყავს დედა, რომელმაც ჩემთვის უზარმაზარი მსხვერპლი გაიღო, ის არავის ჰგავდა! როდესაც თეატრში მივდიოდი, მაცილებდა, სიარული უჭირდა, მაგრამ მაინც ცდილობდა, თვალებში შემომხედავდა და მე ვგრძნობდი ძალას, რომელიც მეხმარებოდა“, – იტყვის დედის სიკვდილის შემდეგ ირაკლი კავსაძე…

„მე ვიცოდი, რომ სცენაზე ვეღარ დავბრუნდებოდი და ამიტომ უფრო დიდი ზეამოცანა დავისახე მიზნად: რაც შეიძლება მაგრად დავხვედროდი ავადმყოფობას, რაც შეიძლება შორს გადამეწია მოსალოდნელი დასასრული, რომ ჩემი ოჯახისთვის დიდი ტრავმა არ მიმეყენებინა. და ვგონებ, ეს შევძელი კიდეც. ალბათ, სიყვარულმა შემაძლებინა. თუმცა თავს არაფრით ვიიმედებ. ვიცი, რომ წინ კიდევ უფრო რთული პერიოდი მომელის“. – წერდა ბელა მირიანაშვილი….

23 წელიწადი ებრძოდა სენს… კახი მუდამ წამლების ძებნაში იყო, თავგადაკლული უვლიდა შვილებს, ავადმყოფ მეუღლეს. ბელას ხელით დაატარებდა, ისწავლა და თავად უკეთებდა ყოველდღიურად 10-15 ნემსს… ჭურჭელს ხშირად კახი რეცხავდა და ბელა საშინლად ნერვიულობდა ამ ფაქტის გამო, კახი ამშვიდებდა და თავად კი იმას განიცდიდა, რომ ბელა, არაჩვეულებრივი დიასახლისი, წინანდელზე ბევრად მეტ დროს ანდომებდა, წვალობდა სადილების მზადებისას… კახი თავგადაკლული მამა იყო, ზრდიდა შვილებს, ნანუკასა და ირაკლის ერთმანეთისგან არასოდეს არჩევდა. მეტიც, მთელი ბავშვობა ირაკლის აწვალებდა კითხვა, რატომ დაათრევდა მისი და, ნანუკა, ვიღაც ხუსკივაძის რვეულებს ყოველდღე. პატარას ვერანაირად აუხსნეს, რომ ნანუკა ხუსკივაძე იყო, რომ მას სხვა მამა ჰყავდა. გამოსავალი ისევ ნანუკამ იპოვა: „ჩემი კლასელისაა, მთხოვა, წამომიღეო“… ირაკლის მთელი ბავშვობა ნერვები ეშლებოდა იმ „ვიღაც კლასელ ხუსკივაძეზე“. მერეც, ნანუკა რომ უკვე თეატრალურ ინსტიტუტში ჩაირიცხა, სიაში „ნანა კავსაძეს“ ეძებდა. რომ ვერ იპოვა, ისევ ნანუკამ დაამშვიდა: „დამატებით სიაში ვარო“… მხოლოდ მერეღა დაისვა და აუხსნა ბელამ საბოლოოდ…

კახი კავსაძე: „მე ჩემს გრძნობებს ბელასამდი იმით ვწონიდი, რომ მისთვის ყველაფრის გაღება შემეძლო. მიფიქრია: 2 თირკმელი მაქვს, 2 ფეხი, 2 ხელი, ორი თვალი, ოღონდ მორჩეს და ყველაფერს მივცემ-მეთქი. გული ხომ ერთი აქვს ადამიანს – იმასაც მივცემდი, მაგრამ ის ისეთი იყო, დამერწმუნეთ, არ მიიღებდა. ბელა თავად იყო ღირსეული. რომ ამბობენ, კახი კარგი ქმარი იყოო, სინამდვილეში ის იყო კარგი, არაჩვეულებრივი… 26 წელიწადი ვიყავით ერთად… ავად იყო, ვეღარ დადიოდა და… მაინც ვეჭვიანობდი. მე ვინც მომწონს, სხვასაც თუ მოსწონს, ეს მანერვიულებს სწორედ…

საოცრად ტაქტიანი იყო, უღირს საქციელს რომ ჩავიდენდი, არავითარ შემთხვევაში არ მეტყოდა ცხელ გულზე, როცა საბოლოოდ დავმშვიდდებოდი, მაშინ იცოდა თქმა. მახსოვს, ერთხელ სტუმრად ვიყავი, ბევრი დავლიე და ვიღაცას დიდი აყალმაყალი ავუტეხე. შინ რომ დავბრუნდი, ბელას ერთი სიტყვაც არ უთქვამს, დუმდა, მე კი მინდოდა, ეთქვა: „როგორ არ გრცხვენია?“, რომ ვუპასუხო: „რისა უნდა მრცხვენოდეს!!!“ მაგრამ დუმს… დუმს მეორე დღესაც, მხოლოდ მესამე დღეს, როცა ყველაფერი დამავიწყდა, მაშინ მითხრა: „როგორ არ გრცხვენია, ასეთი დიდი, ყველასგან პატივცემული კაცი ხარ და ვიღაც კაცუნას ეციო“. ძალიან შემრცხვა. ბელამ იცოდა, როდის და რა ეთქვა… აბსოლუტური ჰარმონია გვქონდა, სულ ერთმანეთის პატივისცემაში ვიყავით. მე მიყვარს ხმამაღალი ლაპარაკი, ზოგჯერ ვილანძღები კიდეც, შეიძლება წყობიდან გამოვიდე და ვიღაცას დავუღრიალო, მაგრამ ბელასთან ხმისთვის არასოდეს ამიწევია… არც კონფლიქტები არ გვქონია, ყოველ შემთხვევაში, აწყვეტილი ღილისა და გაურეცხავი „კასტრულის“ გამო არა!..“

ტანჯვით სავსე 23 წელიწადს კახი მაინც ბედნიერ ხანად თვლის. არც თავად ბელა მიიჩნევდა თავს „საწყლად“, ეამაყებოდა ქმარი, შვილები…

მაგრამ აღსასრული ახლოვდებოდა. გარდაცვალებამდე რამდენიმე თვით ადრე, ბელა კახის ეტყვის, რომ ასე დიდხანს არ გაგრძელდება, რომ კახიმ თავის გზა უნდა ნახოს, რომ მარტო არ დარჩეს… კახი იუმორით აისხლეტს გულისმომკვლელ სიტყვებს: „მე დაკავებული კაცი ვარ, შენ გამომიძებნე ვინმე“.

მოგვიანებით ბელა კვლავ შეახსენებს, რომ კახიმ ვინმე უნდა იპოვოს, რომ ის მხოლოდ დალოცავს იმ ქალს ზემოდან. კახი კატეგორიულად მოსთხოვს, აღარ გაიმეოროს მსგავსი რამ… ბელა მირიანაშვილი გრძნობს, რომ აღსასრული ახლოა. არც ცდება…

1992 წელი. აგვისტოს მიწურული. კახი მოსკოვშია გადაღებებზე. 29 აგვისტოს უნდა დაბრუნდეს. 25 აგვისტოს ბელა პირველად ცხოვრებაში კახის დამარცვლით ეტყვის: „ჩა-მო-დი“. კახი დაუყოვნებლივ ჩამოფრინდება. 27 აგვისტოს ერთად იქნებიან მთელ დღეს. 28 აგვისტო გათენდება. ბელა კახის სთხოვს, წამოაჯინოს. მისი ბოლო სიტყვები იქნება: მე ახლა ვგრძნობ სუბსტანციას, დამანებე თავი, ნუ მაწუხებ, ხელს ნუ მიშლი ნეტარებაში“…

და მიიცვლება მშვიდად…

კახი იტყვის, რომ ის დონ კიხოტზე ბედნიერი იყო, დონ კიხოტმა დულსინეა შეთხზა, გამოიგონა, მას კი რეალურად 26 წელიწადი გვერდით ჰყავდა თავისი ოცნება – ბელა მირიანაშვილი. და იტყვის იმასაც, რომ ვერ გაძღა ამ ქალით, არ ეყო ის 26 წელიწადი…

დაიბეჭდა “პრაიმტაიმში”

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

ნოდარ გურაბანიძის რეცენზია რეზო შატაკიშვილის სამაგისტრო ნაშრომზე

 “რეზო შატაკიშვილი პირველია საქართველოში, ვინც მოიპოვა “თეატრალური ხელოვნების                                          მაგისტრის” ხარისხი”    

რეზო შატაკიშვილს მაგისტრის აკადემიური ხარისხი მიენიჭა


თორნიკე ყაჯრიშვილი  (დაიბეჭდა “პრაიმტაიმში”).

  14 ივნისს შოთა რუსთაველის თეატრისა და კინოს სახელმწიფო უნივერსიტეტის საკვალიფიკაციო კომისიამ “პრაიმტაიმის” თანამშრომელს, რეზო შატაკიშვილს თეატრალური ხელოვნების მაგისტრის აკადემიური ხარისხი მიანიჭა. აღმოჩნდა რომ რეზო შატაკიშვილი პირველია საქართველოში, ვინც მოიპოვა “თეატრალური ხელოვნების მაგისტრის” ხარისხი. ეს ხარისხი ენიჭებათ მათ ვინც წარმატებით ამთავრებს მაგისტრატურას საშემსრულებლო ხელოვნების მიმართულებით. ამ მიმართულებით კი პირველი სამაგისტრო ჯგუფი რობერტ სტურუას სამაგისტრო ჯგუფი იყო, რომელიც დაამთავრა რეზო შატაკიშვილმა და პირველმაც მოიპოვა ხარისხი. მაგისტრის ხარისხის მოსაპოვებლად რეზო შატაკიშვილმა დადგა ტენესი უილიამსის “მინის სამხეცე” და თეორიული ნაშრომიც დაწერა “ტენესი უილიამსის “მინის სამხეცეზე” მუშაობის თეორიული და პრაქტიკული ასპექტები”. სამაგისტრო ნაშრომი სტანდარტულად 30-35 გვერდიანია, თუმცა რეზო შატაკიშვილმა კომისიას 140 გვერდიანი ნაშრომი წარუდგინა. ნაშრომმა ხელმძღვანელის – ხელოვნებადმცოდნეობის დოქტორ, პროფესორ თამარ ბოკუჩავას მოწონება დაიმსახურა, რეცენზენტმა – აღიარებულმა თეატრმცოდნემ, ხელოვნებადმცოდნეობის დოქტორმა ნოდარ გურაბანიძემ კი ნაშრომის რეცენზიაში ასეთი შეფასებები გააკეთა: 

,,რეზო შატაკიშვილის მიერ წარმოდგენილი სამაგისტრო ნაშრომი, რომელიც მეცნიერული აპარატის ჩათვლით, შეიცავს 140 გვერდს, არის პირველი, სერიოზული მეცნიერული გამოკვლევა, შესრულებული ქართულ ენაზე, რომელიც ეძღვნება XX საუკუნის ერთ-ერთი გამოჩენილი დრამატურგის ტენესი უილიამსის დრამატურგიის თავისებურებათა შესწავლას. მართალია, ჩვენში გამოქვეყნებულია ერთი-ორი სტატია ტენესი უილიამსის ერთ რომელიმე პიესაზე (და მის სცენურ ინტერპრეტაციაზე), მაგრამ ასე სრულად პირველად არის შესწავლილი არა მარტო უილიამსის დრამატურგია, არამედ მისი თეატრალური სამყარო მთლიანად. მიხეილ თუმანიშვილის უაღრესად მნიშვნელოვანი შრომების შემდეგ, ქართულ თეატრალურ სივრცეში, პირადად მე, არ მეგულება უფრო მნიშვნელოვანი ყოველმხრივი ანალიზი ერთი პიესისა. მთელი ნაშრომი, პირადად მე, შეუნელებელი ინტერესით წავიკითხე და მისგან მოგვრილი ესთეტიკური სიამოვნებაც განვიცადე.”    

 თეატრალური ხელოვნების მაგისტრის ხარისხი რეზო შატაკიშვილს როგორც სამეცნიერო, ისე პედაგოგიური მოღვაწეობის გაგრძელების უფლებას აძლევს.  შეგახსენებთ რომ თბილისურ პრემიერამდე “მინის სამხეცის” პრემიერა აპილში, მოლდავეთში, ქალაქ კიშინოვში თეატრალური სკოლების საერთაშორისო ფესტივალ “კლასფესტიზე” შედგა. ამ ფესტივალზე ხუთი ქვეყნა იყო წარმოდგენილი. ფესტივალზე “მინის სამხეცის” წარმატებას გაგრძელება მოჰყვა – 6 ივლისს რეზო შატაკიშვილი, კიშინოვის მუსიკის, თეატრისა და სახვითი ხელოვნების აკადემიის მიწვევით მოლდავეთში 2 თვით მიემგზავრება სპექტაკლის დასადგმელად. სპექტაკლის პრემიერა სექტემბრის დასაწყისშია დაგეგმილი.

რეზო შატაკიშვილი: “სპექტაკლში 5 მოლდაველი მსახიობი ითამაშებს,რომლებიც სწორედ ფესტივალზე გავიცანი და ძალიან მნაინტერესებს მათთან მუშაობა. მათ წელს დაამთავრეს სამსახიობო ფაკულტეტი. ვდგამთ ფერნანდო არაბალის პიესას “პინკინი ბრძოლის ველზე”. ჩემი ინიციატივით, სპექტაკლს ვითამაშებთ ორ ენაზე – ქართულად და მოლდოვურად. ეს პროექტი ჩვენი უნივერსიტეტის და მოლდავეთის აკადემიის ერთობლივი პროექტია. ხორციელდება პირადად ბატონ გოგი მარგველაშვილის დიდი მხარდაჭერით”.

რეჟისორის განცხადებით, ახალი სპექტაკლი ადამიანების ინფანტილიზმს ეხება _ თუ როგორ ვერ აცნობიერებენ ომის საფრთხეს. სიუჟეტის მიხედვით, მშობლები ბრძოლის ველზე აკითხავენ ჯარისკაც შვილს და პიკნიკს აწყობენ. აჰყავთ ტყვე და მასთან ერთად აგრძელებენ ქეიფს, ცეკვას, მანამ დაბომბვა არ დაიწყება და ყველას არ გაანადგურებს…

ნოდარ გურაბანიძე: “მიხეილ თუმანიშვილის უაღრესად მნიშვნელოვანი შრომების შემდეგ, ქართულ თეატრალურ სივრცეში, პირადად მე, არ მეგულება უფრო მნიშვნელოვანი ყოველმხრივი ანალიზი ერთი პიესისა…”

რეცენზია რევაზ შატაკიშვილის მიერ ხელოვნების მაგისტრის ხარისხის მოსაპოვებლად წარმოდგენილ ნაშრომზე “ტენესი უილიამსის “მინის სამხეცეზე” მუშაობის თეორიული და პრაქტიკული ასპექტები”

რ. შატაკიშვილის მიერ წარმოდგენილი სამაგისტრო ნაშრომი, რომელიც მეცნიერული აპარატის ჩათვლით, შეიცავს 140 გვერდს, არის პირველი, სერიოზული მეცნიერული გამოკვლევა, შესრულებული ქართულ ენაზე, რომელიც ეძღვნება XX საუკუნის ერთ-ერთი გამოჩენილი დრამატურგის ტენესი უილიამსის დრამატურგიის თავისებურებათა შესწავლას. მართალია, ჩვენში გამოქვეყნებულია ერთი-ორი სტატია ტენესი უილიამსის ერთ რომელიმე პიესაზე (და მის სცენურ ინტერპრეტაციაზე), მაგრამ ასე სრულად პირველად არის შესწავლილი არა მარტო უილიამსის დრამატურგია, არამედ მისი თეატრალური სამყარო მთლიანად, რომელიც მოიცავს საკუთრივ მის პიესებს, მის ესთეტიკურ შეხედულებებს თეატრალურ ხელოვნებაზე, იმ ფილოსოფიურ თუ ფსიქოლოგიურ საფუძვლებს, რომლებზეც აღმოცენდა უილიამსის დიდი შემოქმედება.

მაგისტრის ხარისხის მაძიებელი რ. შატაკიშვილი მხოლოდ მის მიერ სცენაზე განხორციელებული “მინის სამხეცის” თეორიულ და პრაქტიკულ ასპექტებზეც რომ შეჩერებულიყო, ესეც საკმარისი იქნებოდა, საძიებელი ხარისხი მიგვენიჭებინა მისთვის, მაგრამ იგი ამით როდი დაკმაყოფილდა: მან შორს განზიდა თავისი მეცნიერულ-რეჟისორული კვლევის საზღვრები, დაისახა უფრო მნიშვნელოვანი ამოცანა, კერძოდ – ტენესი უილიამსის ადგილის განსაზღვრა თანამედროვე თეატრალური ხელოვნების კონტექსტში და ეს დასახული ამოცანა მან ბრწყინვალედ შეასრულა. მიხეილ თუმანიშვილის უაღრესად მნიშვნელოვანი შრომების შემდეგ, ქართულ თეატრალურ სივრცეში, პირადად მე, არ მეგულება უფრო მნიშვნელოვანი ყოველმხრივი ანალიზი ერთი პიესისა, განვრცობილი დრამატურგის მთელ შემოქმედებაზე, დამტევი თვით ამ დრამატურგის ფსიქოლოგიური პორტრეტისა, მომცველი მისი ცხოვრების რთული პერიპეტიებისა, რომლებმაც მხატვრული ასახვა ჰპოვა შემდგომ მისი პერსონაჟების ხასიათებში.

ამ რთული ამოცანის დაძლევის მიზნით რ. შატაკიშვილს მოუხდა იმდროინდელი ამერიკული სოციალურ-პოლიტიკური ვითარების, ამერიკული თეატრისა და დრამატურგიის, XX საუკუნის გამოჩენილ ფსიქოლოგთა (დიმიტრი უზნაძე, ზიგმუნდ ფროიდი, კარლ გუსტავ იუნგი) შრომების შტუდირება, სიმბოლოთა მხატვრულ-ესთეტიკური გაშიფვრა-გაანალიზება და ბოლოს, ამ ზღვა მასალის კონცენტრაცია მთავარი პრობლემის ირგვლივ.

ვინც ასე თუ ისე იცნობს ტენესი უილიამსის შემოქმედებას, მის მოძღვრებას პლასტიკური თეატრის შესახებ, დაგვეთანხმება, რომ ვერც განწყობის თეორიის, ვერც ფსიქოანალიზის და ვერც იუნგის ფსიქოლოგიური კვლევების შესწავლის გარეშე ჩვენი ავტორი ვერ შეძლებდა დრამატურგის სრულყოფილი პორტრეტის შექმნას, რამეთუ მხოლოდ მხატვრულ-ესთეტიკური ანალიზი, ზემოთ ჩამოთვლილთა გარეშე, უკმარია ამ მრავალპლანიანი სამყაროს იდუმალებათა წვდომისთვის.

რ. შატაკიშვილი ხშირად მიმართავს ციტატას ამა თუ იმ ნაშრომიდან, მაგრამ ეს ციტატები ისე ორგანულად არის ჩაწნული მის მსჯელობაში, რომ მათი სიუხვე თითქმის არ არის შესამჩნევი. ხშირად ავტორი, თავის ასოციაციებს აყოლილი, თითქოს პრობლემატიკას ამცდარია, ზოგჯერ გაიფიქრებ კიდეც, რომ ამდენი დეტალიზაცია, უკან დახევები, პარალელები საჭირო არ არის, მაგრამ მალევე ქარწყლდება ეს პირველი შთაბეჭდილება, რადგან თითოეული ეს დეტალი თუ “ფერადოვანი” კენჭი ბოლოს თავის ადგილს პოულობს ვრცელ მოზაიკურ პანორამაში და ამ გზით მიიღწევა მსჯელობისა თუ საერთო კომპოზიციის მთლიანობა.

განსაკუთრებულ აღნიშვნას იმსახურებს ავტორის მშვენიერი ქართული, მსჯელობის (და ამგვარად წერის) ნათელი სტილი, რაც ძალიან იშვიათია ჩვენს თეატრალურ ლიტერატურაში თუ მსგავსი პროფილის სხვა ოპუსებში. ეს თთთქოს არც უნდა იყოს გასაკვირი უკვე ცნობილი ჟურნალისტისგან, მაგრამ ეს ნაშრომი ჟურნალისტიკის ჟანრს კი არ განეკუთვნება, არამედ წარმოადგენს თეატრმცოდნეობით-რეჟისორულ კვლევას, საკმაოდ მაღალ დონეზე შესრულებულს, რომელიც ერთდროულად შეიცავს ორივე ასპექტს – ანუ აქ ბედნიერად არის გაერთიანებული ორი იპოსტასი – თეატრმცოდნისა და რეჟისორისა.

ნაშრომი მრავალი თავისა და კიდევ უფრო მრავალი ქვეთავისგან შედგება, მაგრამ ეს პრობლემის დანაწევრება-დაქუცმაცებას კი არ მოასწავებს, არამედ მხოლოდ მისი მრავალმხრივი ასპექტით განხილვას, როცა უფრო ნათლად იკვეთება განხილული საგნის არსი. სხვათა შორის, ყველა პრობლემის არსი სათაურშივეა გამოხატული. იგი მთავარი ძარღვია ავტორის მსჯელობისა, რომლის პროცესში ხორციელდება თანამიმდევრული, ურთიერთდაკავშირებული და ურთიერთგანპირობებული მოსაზრებების ასხმა. ყოველი თავი, ეს ფაქტობრივად, თავის თავში დასრულებული “ნაწარმოებია”, რის გამოც მთელი ნაშრომი, პირადად მე, შეუნელებელი ინტერესით წავიკითხე და მისგან მოგვრილი ესთეტიკური სიამოვნებაც განვიცადე.

როგორც რ. შატაკიშვილის ნაშრომის სათაურიდანვე ჩანს, იგი აგებულია თეორიულ და პრაქტიკულ ასპექტებზე, ანუ თუ ამის მიხედვით ვიმსჯელებთ, იგი ორპლანიანია, მაგრამ ნაშრომის გაცნობისას ვრწმუნდებით, რომ ეს ორპლანიანობა ერთი მოვლენის ორი მხარეა, რომლებიც ორგანულად არის დაკავშირებული ურთიერთთან და ცალ-ცალკე არ მოიაზრება. მაგალითად, ე.წ. “პრაქტიკულ ასპექტებზე” მსჯელობისას, გასაგებად რომ ვთქვა, პიესის მხატვრული სახის შემქმნელი რეჟისორი რეზო შატაკიშვილი არ წყდება თეორიულ მსჯელობას. ყოველ თავის მიგნებას, სიმბოლოებს, მეტაფორებსა თუ ფსიქო-ფიზიკურ მოქმედებებს ასაბუთებს დამარწმუნებელი მსჯელობით (ამ შემთხვევაში, როგორც თეატრმცოდნე რეზო შატაკიშვილი) და თავისი “პრაქტიკული” აღმოჩენების გენეზისს ნათელყოფს.

ტყუილად არ მიხმარია გამოთქმა – “დამარწმუნებელი მსჯელობით” – ვინაიდან მე, სამწუხაროდ, მისი სპექტაკლი არ მინახავს, მაგრამ ამ მსჯელობით მარწმუნებს ამა თუ იმ დეტალის, მოქმედების, გმირთა ურთიერთობის ფსიქოლოგიურ აუცილებლობაში. თუმცა, სპექტაკლი რომც მენახა, შესაძლოა ზოგი მისი სიმბოლურ-მეტაფორული სახე, ცოცხლად, უშუალოდ აღქმისას გაუგებარიც კი ყოფილიყო, მათი სირთულის გამო, მაგრამ ვიმეორებ, იგი თავისი მსჯელობით გვარწმუნებს მათ მხატვრულ კანონზომიერებაში.

თუმცა ამ ნაშრომში სხვადასხვა ავტორი უფრო ხშირადაა ციტირებული (მაგალითად, ფროიდის “ფსიქოანალიზი”, იუნგის “ფსიქოლოგია და ალქიმია”, სმირნოვის “XX საუკუნის ამერიკული თეატრი” (რუსულ ენაზე), ლანა ღოღობერიძის “პარიზული ჩანაწერები”), ვიდრე მიხეილ თუმანიშვილი, მაგრამ სწორედ ამ რეჟისორის შესანიშნავი წიგნებია მისი წინამძღოლი ამ რთულსა და სახიფათო კვლევებში. განსაკუთრებით დამარწმუნებლად ნათელყოფს ჩვენი ავტორი სპექტაკლის სიუჟეტის ვერტიკალური და ჰორიზონტალური განვითარების თუმანიშვილისეულ გაგებას, აგრეთვე მის მოსაზრებებს სპექტაკლის ტემპო-რიტმზე, ატმოსფეროზე, პაუზაზე, მოვლენის შეფასებაზე და თავისი “მინის სამხეცის” რეჟისორული ინტერპრეტაციისას ზუსტად გვიხატავს და განმარტავს ყოველი მათგანის (როლს) კონკრეტულ მხატვრულ განსახიერებაში. ეს ნაშრომი ე.წ. “რეჟისორული ექსპლიკაცია” არ არის, თუმცა ამ სახის პასაჟებს კი შეიცავს, არამედ სერიოზული ფუნდამენტია ამგვარი ექსპლიკაციის ასაგებად.

მართებულად შენიშნავს იგი “დასკვნაში”, რომ “მხატვრული ნაწარმოების შექმნა წარმოუდგენელია თეორიისა და პრაქტიკის გამიჯვნით, სათანადო თეორიული მომზადებისა და პრაქტიკული შედეგების გაუთვალისწინებლად”. მთელი მისი ნაშრომი ამგვარი მოსაზრების დამადასტურებელია. არ გამომპარვია ზოგიერთი შეუსაბამობა მსჯელობისას. არ ვიზიარებ ტენესი უილიამსის სინათლის თუ განათების მისეულ გაგებას (მხედველობაში მაქვს პიესა “ტრამვაი, რომელსაც სურვილი ჰქვია”), შევნიშნე მცირე უზუსტობანი სქოლიოში, მაგრამ თვით ნაშრომი იმდენად მნიშვნელოვანი და ფასეულია, რომ ასეთ ვითარებაში მათი ხაზგასმა უადგილოდ მიმაჩნია.

ნოდარ გურაბანიძე,

 ხელოვნებათმცოდნეობის დოქტორი, საქართველოს შოთა რუსთაველის თეატრისა და კინოს სახელმწიფო უნივერსიტეტის სრული პროფესორი



                                                                                                                                                        

Follow

Get every new post delivered to your Inbox.

Join 1,533 other followers

%d bloggers like this: