რეზო შატაკიშვილი მარადუკვდავ პეტრე ოცხელზე

პეტრე ოცხელი – ვუნდერკინდი ხელოვნებაში.
სცენოგრაფი რომელიც დღესაც გნუსხავს თავის ხელოვნებით – “ურიელ აკოსტას” ლაკონური დეკორაციით, ნატიფი კოსტიუმებით – ერთად რომ ქმნიან მარადუკვდავ ცოცხალ ტილოს.
გნუსხავს და გაოგნებს – რადგან ეს საოცარი სამყარო შექმნილია 22 წლის ბიჭის მიერ… ის 30 წლისა გამოასალმეს წუთისოფელს, მაგრამ გენიები არ კვდებიან. მას არ აცალეს, მაგრამ მან შექმნა ეპოქა არათუ სცენოგრაფიაში, საერთოდ ქართულ კულტურაში.
კვდებიან ჯალათები, სისხლისმსმელები. ჯალათები თავის ნაშიერთაც აღარ ახსოვთ, გენიები კი რჩებიან ერს, კაცობრიობას.

ის არ ძველდება, დრო გადის და ოცხელის შემოქმედება უფრო და უფრო თანამედროვე ხდება – ეს სცნოგრაფიის სპეციალისტთა აზრია.

პეტრე ოცხელი კონსტრუქტივიზმის მიმდევარი იყო მაშინ, როცა ეს მიმდინარეობა საბჭოეთში ფორმალიზმად გამოაცხადეს და ჩაკლეს. მაგრამ ოცხელი თეატრის მხატვარი იყო და მხოლოდ გამფორმებლად “აღიქმებოდა”, ფონის შექმნელად და მეტი თავისუფლება ჰქონდა. მაგრამ ის ფონს კი არა, აბსტრაქტულ-კონსტრუქტივისტული ფორმებით, იმ მეტა-ფიზიკურ გარემოს ქმნიდა, რომელიც მსახიობებს კარნახობდა ქმედების, ჟესტიკულაციის და მეტყველების სტილს.

მას იერსახეები აჰყავდა მარადიულ სიმბოლებამდე, იყო ფორმის და სივრცის განზოგადების დიდოსტატი.

“დავით კაკაბაძის პარალელურად პეტრე ოცხელი ქართული ზოგადი, აბსტრაქტული აზროვნების გამომავლინებელი და ჩამომყალიბებელია. ის რომ დღევანდელი ახალგაზრდა მხატვრები ნეოპრიმიტივისტული გეზით მუშაობენ და ამ გეზს ორგანულ ქართულ მიმართებად აღიქვამენ, ფიროსმანს უნდა უმადლოდნენ, რადგან იგი იყო ქართულ სახვით ხელოვნებაში ახალი მხატვრული ეპოქის ფუძემდებელი და ახალი ქართული ესთეტიკური განცდის ჩამომყალიბებელი. ის რომ თანამედროვე მხატვრები უკომპლექსოდ მიმართავენ აბსტრაქტულ სახვით ენას და არ მიაჩნიათ იგი უცხო, არაქართულ მოვლენად, უნდა უმადლოდნენ პეტრე ოცხელს და დავით კაკაბაძეს” (თემო ჯაფარიძე).

პეტრე ოცხელი 1907 წელს, ქუთაისში დაიბადა _ კომერსანტის ოჯახში.

7 წლის იყო პეტრე ოჯახი საცხოვრებლად მოსკოვში რომ გადავიდა, სადაც მამამ კაკვკასიური მაუდის ფაბრიკა გახსნა. ბავშვები მოსკოვის კათოლიკურ ეკლესიასთან არსებულ ფრანგულ გიმნაზიაში მიაბარეს.

სწორედ იქ გააფორმა პირველად 11 წლის პეტრემ სპექტაკლი…

მას ხომ თეატრი ბავშვობიდან იტაცებდა, სულ პატარა იყო, თავის ძმასთან ერთად რომ ხატავდა, ჭრიდა, აწყობდა მოძრავ ფიგურებს… თამაშობდა სპექტაკლებს… ასე იქმნებოდა “კურდღლის საცოლე”, “ღამე ტყეში”…

დედას ხშირად დაჰყავდა ბავშვები თეატრში.. პატარა პეტრე მთელი არსებით შეჰყურებდა სცენას, განიცდიდა, უხაროდა და… და იქმნებოდა ნანახი სპექტაკლების ჩანახატები…

მალე უზრუნველი ცხოვრება დამთავრდა. მამამისს მატერიალურად გაუჭირდა, ბავშვები საბავშვო სახლში მიაბარეს, 13 წლის იყო პეტრე ოცხელი ოჯახი თბილისში რომ დაბრუნდა. მაგრამ თბილისშიც გაუჭირდათ თავის რჩენა, ქუთაისს დაუბრუნდნენ. პეტრე ქუთაისის სასწავლებელში მაიბარეს. პეტრე ოცხელი უჩვეულო სისწრაფით, გამუდმებით ხატავდა რვეულების ყდებზე, ფურცლებზე თუ მის ნაგლეჯებზე – სისხლს უშრობდა ამ გაუთავებელი ხატვით, პარალელურად თანასკოლელებს სპექტაკლებს უფორმებდა.

ოცხელის გატაცება კვლავ თეატრია.

მამას კი სურს რომ შვილი კომერსანტი გახდეს.

შვილი რეალურ სასწავლებელს ამთავრებს, მოდის თბილისში და სამხატვრო აკადემიაში აბარებს. პროფესორ შარლემანის სტუდენტი ხდება. მაგრამ არც აკადემიას ამთავრებს. ან რაღად უნდა აკადემია, როცა მას თვით კოტე მარჯანიშვილი იწვევს?

1927 წელს, 20 წლის პეტრე ოცხელმა მუშათა თეატრში ლუნაჩარსკის “ცეცხლის გამჩაღებელნი” გააფორმა. ესკიზებმა კოტე მარჯანიშვილი აღაფრთოვანა – გენიამ იცნო მომავალი გენია.

თავისთან წაიყვანა. არ გაუვლია ორ წელსაც კი და უკვე შედევრი, მარადუკვდავი “ურიელ აკოსტა”.

მარჯანიშვილი ოცხელის შესრულებულ თავდაპირველ ესკიზებს არ დაუკმაყოფილებია, რადგან ზდანევიჩის და გამრეკელის დეკორაციების გავლენა იგრძნობოდა. სამუშაო დროებით გადაიდო. მარჯანიშვილი არ აჩქარებდა ოცხელს.

ოცხელმა მიიტანა მაკეტი მარჯანიშვილთან…

“პეტრემ მოიტანა მაკეტი. კოტე დიდხანს ათვალიერებდა, აიღო თავის განუყრელი ჯოხი და მთელი ძალ-ღონით დაარტყა მაგიდას… ყველას გვეგონა რომ ეს-ეს არის ჯოხით დაგვერევა, ალბათ არ მოსწონსო. ამ დროს კოტემ შეჰყვირა “გენიალურია, შესანიშნავია, ყოჩაღ პეტრე. სად არის ის ბიჭი!” და დაინახა, რომ პეტრე სცენის სიღრმეში, თავჩაქინდრული და გაწითლებული დგას” (ალექსანდრე ბურთიკაშვილის მოგონებიდან).

პეტრე ოცხელს უყვარდა თეატრი და გრძნობდა თეატრს, ამიტომაც დაუკავშირა ამ უდიდესმა მხატვარმა თავის ბედი მხოლოდ თეატრს. მას უყვარდა თეატრი და უყვარდა არტისტები, რომლებიც იქცნენ მის ნატურებად. მათი შინაგანი ტემპერამენტი და პლასტიკა გადმოჰქონდა ესკიზებში, შემდეგ სცენაზე…

ვერიკო ანჯაფარიძე პეტრე ოცხელის საყვარელი ნატურა იყო…

ვერიკო მას იხსენებდა სრულიად უბრალოდ, სადად ჩაცმულ ჭაბუკად –

“გიკვირს ამ პატარა ტანმორჩილ კაცში, რამდენი ნიჭი, რამდენი ტალანტი და ფანტაზია ყოფილა დაფარული. ეს სიცოცხლით სავსე ახალგაზრდა ყველას განუზომლად უყვარდა. ის იყო ჩვენი მეგობარი, წამომწყები ყველა სახალისო საქმისა, ადამიანი, რომელსაც უხაროდა სიცოცხლე და როდესაც მძიმე ავადმყოფობამ შეიპყრო, მაშინაც კი თუმცა ძლივს დადიოდა, სიცოცხლის წყურვილი, ცხოვრების ინტერესი არ ჩაქრობია”…

პეტრე ოცხელს ხერხემლის დაავადება შეეყარა და იძულებული იყო კორსეტით ევლო…

მალე კი… მალე აღსასრულის დღეც დადგა…

სერგო ამაღლობელმა, რომელიც მოსკოვის მცირე თეატრის დირექტორად მუშაობდა, მოსკოვში მიიწვია პეტრე ოცხელი, ვახტანგ აბაშიძე, გიორგი ჟორდანია. მისცა მათ ფართო ასპარეზი შემოქმედებისათვის. სწორედ ამ პერიოდში აფორმებს ოცხელი შილერის “ვერაგობა და სიყვარულს”, ლოპე დე ვეგას “ცხვირს წყაროს”, იმარჯვებს სტანისლავსკის მიერ ოპერა “რიგოლეტოს”გასაფორმებლად გამართულ კონკურსში – ოც მხატვარს შორის, სტანისლავსკი იწვევს ოპერა “მესაზღვრების” გასაფორმებლად.

ოცხელი მუშაობს თავდავიწყებით, გამალებით – ისე რომ პაპიროზის მოსაწევი დროც არ რჩება. მაგრამ მუშაობს “კაგებეც” (სტილის რედაქტორს უმორჩილესად ვთხოვ, `კაგებეს~ ნაცვლად ნუ ჩამიწერს `სუკს~ და შეურაცხყოფას ნუ მიაყენებს ღორს – ამ მეტად კეთილშობილ ცხოველს და მის ხორცს ნუ უწოდებს იმ პირსისხლიან სულაძაღლებულებს– რ.შ.) – იჭრერენ სერგო ამაღლობელს – ბრალდებით:

რომ ის იყო ტროცკისტი, კოტრევოლუციურ-ტერორისტულ ორგანიზაციის ერთ-ერთი შექმნმენლი, რომ ის სათავეში ედგა მოსკოვის ქართულ ნაციონალისტურ საზოგადოებას.

21 სექტემბერს ამ ტროცკისტულ-ტერორისტულ-ნაციონალისტური ჯგუფის წევრობის ბრალდებით დააკავეს უკვე – პეტრე ოცხელი, გიორგი ჟორდანია, ვახტანგ აბაშიძე.

დანაშაული არც ერთმა აღიარა. მაგრამ არაღიარებას არაფერი შეუცვლია. საბრალდებო დასკვნაში წერია: “დაიხვრიტოს”.

სამივე 1937 წლის 2 დეკემბერს დახვრიტეს.

დახვრიტეს, მაგრამ ოცხელის ოჯახმა კარგა ხანს არ იცოდა რომ პეტრე ოცხელი ამ ქვეყნად აღარ იყო. მამა სწერდა პროკურატურას, პასუხობდნენ რომ მას მიესაჯა 10 წელი და გადასახლებაშია, მამა ითხოვდა განაჩენის გადახედვას, სტალინსაც კი მისწერა წერილი…

1939 წელს, პეტრე ოცხელი უკვე დახვრეტილი იყო, როდესაც მისმა ესკიზებმა ლონდონში, თეატრის მხატვრების გამოფენაზე, დიდი ოქროს მედალი დაიმსახურა…

დახვრეტიდან 63 წლის შემდეგ კი, 2000 წელს მისმა ნამუშევრები გამოიფინა ლონდონის ნაციონალური თეატრში. გამოფენამ გადაინაცვლა ედინბურგში, ბრისტოლში… მოიარა მსოფლიო, მისი ნამუშევრები შეირაცხა შედევრებად…

პეტრე ოცხელი – თეატრში მოღვაწეობდა ცხრა სეზონი. გააფორმა 28 სპექტაკლი, მათგან 21 განხორციელდა…

პეტრე ოცხელი. გენიები არ კვდებიან. გენიები მარადიულ აღფრთოვანებას ბადებენ. ჯალათები მარადიულ ზიზღს.

დაიბეჭდა “პრაიმ თაიმში”.

Advertisements
Post a comment or leave a trackback: Trackback URL.

კომენტარები

კომენტარის დატოვება

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / შეცვლა )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / შეცვლა )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / შეცვლა )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / შეცვლა )

Connecting to %s

%d bloggers like this: