ინტერვიუ ირინა ღოღობერიძესთან

„გოდოს მოლოდინში ვართ, იმედია, გოდო მოვა…“

ინტერვიუ ირინა ღოღობერიძესთან.

(დაიბეჭდა გაზეთში “დრონი.ჯი”, 2010 წლის მაისში).

რეზო შატაკიშვილი

რა პრობლემები აქვს დღეს ქართულ თეატრს და ამ პრობლემათაგან, რომელი ვლინდება უშუალოდ მაშინ როდესაც მაყურებელი სპექტაკლს უყურებს? რომელია ამ პრობლემებიდან „ქართული“ – ანუ ისეთი რაც არ ახასიათებს დასავლურ თეატრს? ამ თემებზე „დრონი.გე“ ესაუბრება თეატრმცოდნე ირინა ღოღობერიძეს, რომლისთვისაც დღევანდელი ქართული თეატრიც კარგადაა ნაცნობი და – დასავლურიც.

ირინა ღოღობერიძე – ხელოვნებათმცოდნეობის დოქტორი, საფრანგეთის ხელოვნებისა და სიტყვიერების რაინდის ორდენის კავალერი, კრიტიკოსთა საერთაშორისო ასოციაციის წევრი. ბეკეტის, იონესკოს, კამიუს, სარტრის და სხვა თანამედროვე ავტორეთა მთარგმნელი.

ირინა ღოღობერიძე: თეატრი იმდენად უნივერსალური და მსოფლიოს მოდებული ხელოვნებაა, რომ შეუძლებელია განსხვავებული პრობლემები ჰქონდეს. გლობალური პრობლემა, თეატრს ყველგან ერთი და იგივე აქვს – თეატრის მიმართ ინტერესმა იკლო. იკლო იმ თანამედროვე ტექნოლოგიებს, ახალი ვიზუალური საშუალებების გამოჩენის ხარჯზე, რაც დღეს ყველგან არის, იგივე ტელევიზია, იგივე ინტერნეტი, იგივე ვირტუალურ სივრცეში გადატანა იმ სანახაობის, რომელიც უშუალო კონტაქტს გულისხმობს ადამიანთან, როგორიცაა თეატრი – აბსულუტურად ცოცხალი ხელოვნება, რომლის სასიცოცხლო ძარღვიც მაყურებელთან უშუალო კონაქტია. ეს პრობლემა ყველგანაა, მაგრამ დასავლეთში ამ პრობლემას ისევ თანამედროვე ტექნოლოგიებით უპირისპირდებიან, ხდება გათვლა მაყურებელზე, სწავლობენ მაყურებელს, ზრდიან მაყურებელს, აქედან გამომდინარე, ევროპულ თეატრში მე იშვიათად მინახავს არათუ ცარიელი, ნახევრად ცარიელი დარბაზიც კი.

თუ მინახავს, ისიც ძალიან ცუ და ცუ სეპქტაკლებზე. ასეთი სპექტაკლები ძალიან ცოტა ხანს ცოცხლობენ, სპექტაკლი სცენაზეა მანამ სანამ მას მაყურებელი ჰყავს. ეს ჩვენთანაც ასეა. ვერ ვიტყვი რომ ჩვენთან მაყურებელი სპექტაკლებზე არ დადის. შეიძლება მე პრემიერებზე დავდივარ, შეიძლება მე საინტერესო სპექტაკლებზე მივიდავარ… მაყურებელი არის თითქოს, მაგრამ მერე? მერე რა ხდება? შემდეგ უკვე მაყურებლის რაოდენობას და ინტერესს განსაზღვრავს თვითონ თეატრების მუშაობა მაყურებელთან – როგორ მიიზიდონ, როგორ მოახერხონ რომ გაავსონ დარბაზი. ეს ძალიან მნიშვნელოვანია და ნუ გვცხვენია ამისი. რით და როგორ მოვიზიდოთ მაყურებელი? პირველ რიგში ხარისხიანი სპექტაკლებით.

– დიახ, სწორედ ხარისხიანი სპექტაკლით პირველ რიგში და არა ხარისხიანი პიარით, თორემ ყოფილა სპექტაკლები – ფანტასტიკური პარით, მაყურებელიც მიუზიდავთ, მაგრამ მესამე-მეოთხე სპექტაკლზე კაციშვილი არ მისულა…

– ეს ძალიან ბუნებრივია. კარგი და სიანტერესო სპექტაკლი უნდა იყოს. თეატრი თანამედროვეობის კამერტონია და სპექტაკლების პრობლემატიკა, ესთეტიკა უნდა ესადაგებოდეს დღევანდელობას, უნდა პასუხობდეს დღევანდელი მაყურებლის მოთხოვნებს. დაკნინდა სპექტაკლების ხარისხი, დაქვეითებულია გემოვნება, თუ მაყურებელი არ ერთობა, ან თუ სპექტაკლი იმ ზედაპირულ გრძნობებზე არაა, რომ უცებ მიიზიდოს, ნაკლებად აინტერესებთ.

– ამ პროცესში ალბათ სერიალებმაც ითამაშა გარკვეული როლი.

– სერიალებმაც, ტელევიზიამ საერთოდ, ესტრადაზე გაურკვეველი სახეების გამოჩენამ, ფეისების ინსტიტუტის ფორმირებამაც. თანამედროვე კინომაც, რომელიც თრილერითა და სხვა მძაფრი ჟანრებით ზემოქმედბს მაყურებელზე, ვიდრე სერიოზული კინო, როგორიც იყო ადრე. თეატრს სჭირს იგივე, რაც საზოგადოებას – სოციალური პრობლემა, სულიერების დაკარგვა, ფასეულობათა გადაფასება. ფასეულობათა გადაფასება საზოგადოების სენია და აბსილუტურად იგივე ხდება თეატრში, რომელიც აჭრილია თავის შინაარსით. სოციალური აღევაა, სოციალური ძვრებია, ცხოვრება არაა დალაგებული და როგორ გინდა დაალაგო თეატრი? თეატრი რომელიც მოდელია ცხოვრების. ნუ იფიქრებთ რომ აბსოლუტურად შავი სურათია. ქართული თეატრი საკმაოდ რეზისტენტული, საკმაოდ წინააღდეგობის გამწევი აღმოჩნდა. წარსული გვაქვს ძალიან დიდი და ძლიერი, რაც საშუალებას იძლევა მასზე დაყრდნობით აკეთო და არა სიცარიელეში. თუმცა თანამედროვე თეატრში წამოვიდა ბევრი ისეთი ჟანრები, რომელიც ჩვენთან არ იყო, იგივე რიტუალური თეატრი, ფიზიკური თეატრი თუ სხვა. რიტუალურ თეატრზე შემედავებიან რომ ეს ყოველთვის იდო ქართულ თეატრალურ ხელოვნებაში, კი ნამდვილად იდო, მის ფესვებშიც კი, მაგრამ მას დღეს განვითარება და გათანამედროვება სჭირდება, რაც ახალგაზრდა ხელოვანთა საქმეა. რასაც მეტნაკლებად ცდილობენ კიდეც.

ერთი პერიოდი ქართული თეატრის გასაჭირის მიზეზად ქართული პიესების უქონლობა სახელდებოდა, ახლა ამას ვეღარ ვიტყვით, ბოლო3-4 წლის მანძილზე ძალიან ბევრი ავტორი წამოვიდა. ბევრს წერენ თეატრისთვის. ახლა, შექსპირი 400 წელიწადში ერთხელ თუ დაიბადა იმაზეც ძალიან დიდი მადლობა უნდა ვთქვათ… გოდოს მოლოდინში ვართ, მაგრამ იმედია რომ ეს გოდო მოვა, იმიტომ რომ უკვე რაღაცნაირად ჩანს ის საფუძველი, ის ნიადაგი, რომელზეც შეიძლება ძალიან ძლიერი დრამატურგია გამოჩნდეს. ვერც იმას ვიტყვი, რომ ქართულ თეატრები არ აქცევენ ყურადღებას ქართულ დრამატურგიას. პირიქით. არაჩვეულებრივ საქმეს აკეთებს თუმანიშვილის ფონდი, პიესების კონკურსებითა და პიესების ბაზის შექმნით. პიესების უზარმაზარი რაოდენობა დევს, ნებისმიერს შეუძლია მივიდეს და წაიკითხოს. მაგრამ ძალიან ხშირად წაკითხვა ეზარებათ, და გთხოვენ “მირჩიე”, ამ “მირჩიედან” გამომდინარე, ხომ არ ჯობს თეატრებმა იფიქრონ პატარა, რამდენიმეკაციანი სადისკუსიო საბჭოების შექმნაზე? დასავლურ თეატრში ჰყავთ ასეთი ჯგუფები, რომელიც ურჩევს რეჟისორს პიესებს. მერე უკვე რეჟისორის საქმეა, გაიზიარებს თუ არა მათ რჩევას. დიდ რეჟისორებზე არ ვლაპარაკობ, დავანებოთ მათ თავი, მათ თავიანთი სამყარო აქვთ, რომელიც ჩვენთვისაც ძალიან საინტერესოა და მადლობა ვუთხრათ რომ მას გვაზიარებენ, მაგრამ საშუალო და ახლაგაზრდა თაობას ეს ჭირდება. ქართულ თეატრს ასევე ძალიან აფერხებს ეკონომიკური მხარდაჭერის სიმწირე. ის დაფინანსება რაც თეატრებს აქვთ, რა თქმა უნდა საკმარისი არაა.

– თუმცა, იყო წლები, როდესაც ესეც არ იყო და საუბარი მხოლოდ ფინანსურ კრიზისზე იყო, მაგრამ ცოტა რომ დალაგდა ქვეყანა, წარმოჩინდა უმთავრესი – შემოქმედებითი კრიზისი და კიდევ უფრო მეტად პროფესიონალიზმის დეფიციტი. როდესაც სცენიდან მსახიობის ხმა არ იმსმის, ან სპექტაკლი რეჟისორული ლაფსუსებითაა სავსე, ესეც ფულის ან უფულობის ბრალია?

– გეთანხმებით, დღეს მით უმეტეს პროქტების ინსტიტუიტი მეტ-ნაკლებად ჩამოყალიბებულია, 2-3 მეცენატიც მოიძებნება, რომელსაც უყვარს თეატრი და სიანტერესო პროექტის შემთხვევაში დააფინანსებს კიდეც, მაგრამ ვერანაირი ფული ვერ ასწავლის მეტყველებას. პროფესიონალთა აღსაზრდელად, ალბათ სკოლის გათანამედროვებაცაა საჭირო. დღესაც ასეა თუ ისე მიხეილ თუმანიშვილის დატოვებული სკოლით საზრდოობს ქართული თეატრი. ამ ტრადიციის დაკარვა არ შეიძლება, ალბათ არც იკარგება და გრძელდება, მაგრამ ალბათ რაღაც ახლის შემოტანაც შეიძლება იგივე დასავლეთიდან, რომელიც ძალიან საინტერესოდ მუშაობს სწორედ ექსპერიმენტული თეატრის თვალსაზრისით, ალბათ საჭიროა  დასავლეთიდან პედაგოგების მოწვევა, რომლებიც ასწავლიან იმას, რაც ჩვენთან არ ისწავლება, ალბათ სტაჟირებებზე გაგზავნაც აუცილებელია მსახიობების და რეჟისორების, მაგრამ რაც შეეხება ქართულ მეტყველებას, სხვა ვერავინ გასწავლის მისი სფეციფიკიდან გამომდინარე, ადგილზე უნდა ისწავლო. ალბათ ინსტიტუტში მიღებისასაც უნდა შეირჩეს ისეთი ვისაც გამოუსწორებელი დეფექტი არ აქვს. ამასაც დავანებოთ თავი, თავად მსახიობსაც ხომ შეუძლია იმუშაოს საკუთარ თავზე ამ მხრივ? მხოლოდ თეატრის ისტორიაში კი არა, ორატორული ხელოვნების ისტორიაში, რომაელებიდან მოყოლებული, უამრავი მაგალითი გვაქვს, როდესაც ენაბლუ არაჩვეულებრივი ორატორი ხდებოდა. თვითონ მსახიობსაც უნდა აინტერესებდეს და მუშაობდეს. ცოტა ფუქსავატური და ზედაპირული დამოკიდებულებაა პროფესიის მიმართ.

– მე მგონი სწორედ ეგაა დღევანდელი თეატრის უმთავრესი პრობლემა. მსახიობის, რეჟისორის პროფესია, საერთოდ თეატრი ვერ ჰგუობს ზედაპირულობას.

– განსაკუთრებით თეატრი, თორემ ზედაპირულოიბას ვერც ერთი პროფესია ვერ იტანს. პროფესიონალი საერთოდ არ შეიძლება იყოს ზედაპირული. მართლა ვერ გავიგე რა ხდება, ალბათ ან არც იღებენ ამ განათლებას, ან არ იკარებენ, ან არ სურთ რომ ის მიღებული განავითარონ.

– დასავლეთში  თუ გცემიათ თვალში მსახიობების ზედაპირული დამოკიდებუილება საქმისადმი?

– რა თქმა უნდა ძალიან ხშირად, მაგრამ ეს პრაქტიკულად არ იგრძნობა დიდ თეატრებში. ხანდახან ძალიან დიდ მსახიობსაც ეტყობა რომ იმ ფასადს მიღმა არაფერი აღარაა. სიღრმე არ მოდის. ზედაპირულობა ყველგან და ყოველთვის იგრძნობა, მთავარია ეს გლობალურ ტენდენციად არ იქცეს, რასაც ახლა ვხედავთ ჩვენს შოუებში, სადაც ფონს სამსახიობო ტექნიკის ილეთების გამოყენებით გადიან.

– მაყურებლის გემოვნების დაქვეითებასთან ერთად ხდება გადაჩვევა თეატრალური ენისგან, რომლის გარეშეც ჭირს თეატრალური სანახაობის, პირობითობის აღქმა. მინიმალური ცოდნა მაინცაა საჭირო რომ გაიგო ელემენტარულად სცენაზე რა ხდება.

– ძალიან კარგი ტრადცია იყო როდესაც ბავშვები თავიდანვე რეგულარულად დაჰყავდათ თეატრში და ეჩვეოდნენ ამ თეატრალურ ენას, მეტაფორულ აზროვნებას თეატრში, შემოთავაზებულ თამაშის სწეს და ასე შემდეგ. ახლა თვითონ თეატრზეა დამოკიდებული, რომ ეს მაყურებელი რაღაცნაირად ხელახლა შეიყვანოს თეატრში და გეომოვნება აუმაღლოს. უგემოვნობა და პროვიციალიზმი საერთო სენია. თეატრში უნდა გამოჩნდეს ადამიანი, რომელიც დააინტერესებს, დააფიქრებს მაყურებელს. სხვანაირად რა, გავიხსენოთ 20-იანი წლები, კომუნისტები რომ დადიოდნენ და აღზრდა დაიწყეს ახალი ადამიანის? ახალი ადამიანის აღზრდა არ არის საჭირო, საჭირო იმის ჩვენება, რაც გვჭირს დღეს. პრობლემაა ისიც რომ დღეს თეატრის განთვიათრების პოლიტიკა არ არსებობს. ერთ-ერთმა ჩემმა კოლეგამ, ერთ-ერთი სპექტაკლის შემდეგ, გამწარებულმა დაწერა რომ ცენზურაა შემოსაღები, რომ კარგი და ცუდი სპექტაკლები ერთმანეთისგან განასხვავოსო. მე სიტყვა ცენზურა და სამხატვრო საბჭო თავისი ძველი დანიშნულებით დღემდე მზარავს, ცენზორი არის მაყურებელი და თვითონ ის შემოქმედებითი კოლექტივი თავის თავისთვის, რომელიც დგამს ამ სპექტაკლს და რაღაცნაირად უნდა იგრძნოს და შეიგრძნოს, კარგს აკეთებს თუ ცუდს. და გამოხმაურება და კრიტიკაა საჭირო, საფუძვლიანი და დასაბუთებული. როცა გაკრიტიკებენ არ უნდა გეწყინოს, რაც მისაღებია უნდა მიიღო, ან ეკამათო კრიტიკოსს და დაუმტკიცო შენი სიმართლე. და რაც მთავარია, კრიტიკა უნდა იყოს კეთილგანწყობილი, ნებისმიერ სპექტაკლზე უნდა წახვიდე კეთილგანწყობილი და არა იმ აკვიატებული აზრით, რომ მე მაგის ნამუშევრები არ მომწონს და არც ეს სპექტაკლი მომეწონება. პირადად მე ნებისმიერ სპექტკლზე მივდივარ იმ განწყობით რომ თუ სპექტაკლი არა, რაღაც ხომ შეიძლება მომეწონოს, რომელიც დამაინტერესებს, მომცემს ფიქრის, განსჯის, ანალიზის საშუალებას. დიდმა თეატრებმა ძალიან კარგი საქმე გააკეთეს ექსპერიმენტული სცენების ამუსავებით. რასაც დიდი სცენა ვერ იტანს, მიდის იქ და ამ ექსპერიმენტებში ძალიან ბევრი საინტერესო რამ შეიძლება წამოვიდეს. ძალიან კარგად მუშაობს რუსთაველის თეატრი. შეიძლება ვინმემ თქვას, შედეგი არაა, რა ვნახეთ იქ საინტერსოო, მაგრამ მაინც ვნახეთ საინტერესო. ნებისმიერ ახალგაზრდის, თუ ახლაბედის ექსპერიმენტულ სპექტაკლში არის რაღაც ძალიანს აინტერესო მომენტები, რაც დაგანახებს იმ ადამიანის არზოვნების და გაქანების დონეს…

 

Post a comment or leave a trackback: Trackback URL.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / შეცვლა )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / შეცვლა )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / შეცვლა )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / შეცვლა )

Connecting to %s

%d bloggers like this: