Tag Archives: გორი

ეკატერინე გაბაშვილი – მოძრავი სკოლა

 „ქალებში მწერლის სახელი პირველად თქვენ გეკუთვნით“

gabashvili ekaterine.+

(დაიბეჭდა გაზეთ „ქართულ უნივერსიტეტში“, 2009 წელს, 5-11 მარტის ნომერში).

რეზო შატაკიშვილი

 „თქვენ ნუ დაივიწყებთ რომ ქალებში მწერლის სახელი პირველად თქვენ გეკუთვნით და რაც უნდა მოხდეს, კალამი ხელიდან არ დასტოვოთ“ –  ამგვარად ამხნევებდა პეტრე უმიკაშვილი ეკატერინე გაბაშვილს, ეს ტიტული კი  „პირველი მწერალი ქალისა“ დღემდე არ დაუკარგავს ეკატერინე გაბაშვილს…

იაკობ გოგებაშვილის განსაკუთრებით მოსწონდა მისი მოთხრობების „მსუბუქი კილო, ცოცხალი მიმდინარეობა აზრებისა და მშვენიერი ქართული ენა“.

პირველი დიდი ნაწარმოები „რომანი დიდხევაში“ 1881 წელს გამოაქვეყნა „ივერიაში“ და ილია ჭავჭავაძის ქებაც დაიმსახურა. რაც მისთვის მძლავრ სტიმულად იქცა და მართლაც კალამი ხელიდან აღარც გაუგდია ილიას თანამებრძოლსა და მისი რეალისტური სტილის წარმომადგენელს. არ დარჩენილა არც ერთი ქართული ჟურნალი და გაზეთი, სადაც მისი მოთხრობები არ დაბეჭდილიყოს.

ფასდაუდებელი ამაგი დასდო ქართული საბავშვო ლიტერატურის და საერთოდ ქართული ლიტერატურის განვითარებას, დღეს უკვე წარმოუდგენელიცაა დაიჯერო იმ ადამიანის ქართველობა ვისაც მისი „მაგდანას ლურჯა“, „ღვინია გადაიჩეხა“ თუ „თინას ლეკური“ არ წაუკითხავს.

 ***

ეკატერინე გაბაშვილი დაიბადა გორში 1851 წლის 16 ივნისს. მამას – რევაზ თარხნიშვილს (თარხან-მოურავს) თბილისის პირველი გიმნაზია ჰქონდა დამთავრებული, მეტად განათლებული კაცი იყო, კარგად იცნობდა იურისპრუდენციას და ჯერ სასამართლო მდივნის მოვალობას ასრულებდა, შემდეგ ვექილისას. ეკატერინეს დედა – სოფიო ვახტანგ ბაგრატიონ-დავითაშვილის ასული იყო – მეტად გულკეთილი, მხნე, სერიოზული შინაური განათლების პატრონი.

ეკატერინე გაბაშვილის თქმით დედამისი იყო „გასაკვირველი მოჯირითე და შეუდარებელი მსროლელი; პაპაჩემი ვახტანგი, რომელსაც ვაჟიშვილი არ ჰყავდა, თავის პირმშო ქალიშვილს ვაჟურ სიმხნევეს ასწავლიდა მემკვიდრეობის დასაცავად. მემკვიდრეობა, რომელიც დედაჩემზე გადმოვიდა, არ იყო ძლიერ დიდი, მაგრამ საკმაოდ კარგი მამული იყო ზემო ქართლში, სურამის რაიონში, სადაც ზაფხულობით ვცხოვრობდით და სადაც გავიცანი და შევისწავლე სოფლის ცხოვრება, გლეხთა ავი და კარგი და რომელთა შესწავლა და დაკვირვება შემდგომ მასალად გამომადგა.“

პატარა კატოს ბედნიერება დიდხანს არ გაგრძელდება, შემოდგომის ერთ შავბნელ დღეს 5 წლის კატოს და მის პატარა ძმას წივილ-კივილი გააღვიძებთ – დედა აღარ ჰყავთ… რევაზ თარხნიშვილმა ობლების აღზრდა ანჩხლ სიდედრს – ბარბარეს მიანდო, რომელმაც ობლები გორში გადაიყვანა საცხოვრებლად.

კატო 7 წლის იყო ბებიამ გორში სასწავლად რომ მიაბარა ფალავანდიშვილის ქალს, რომლისგანაც  ბევრი არაფერი უსწავლია პატარა კატოს. მამამ თბილისში წამოიყვანა. ჯერ გერმანული სკოლა. შემდეგ ამბარდანოვების პასიონი. არც ამ სასწავლებლებს მიუცია რამე კატოსთვის. ამ უნაყოფო ხუთმა წელმა თავი მაშინ იჩინა როცა 12 წლის კატომ საქალებო ინსტიტუტში შესვლა მოიწადინა და გამოცდებზე დაიწუნეს, სუსტი მომზადების გამო, განსაკუთრებით რუსულ ენაში. მამამ პატარა კატო ისევ გორში წაიყვანა და ქუცნა ამირეჯიბის მეუღლეს მიაბარა, რომელმაც მნიშვნელოვანი როლი ითამაშა ეკატერინეს პიროვნულად ჩამოყალიბებაში, მაგრამ პატარა კატოს ცოდნის წყურვილი არ ასვენებდა და არც მამას ასვენებდა – ისეთ გულისმომკვლელ წერილებს სწერდა რომ რევაზ თარხნიშვილმა კატო მალევე დააბრუნა თბილისში და გოლოვინის პროსპექტზე, მადამ ფავრის პანსიონში მიაბარა, სადაც თვით მადამ ფავრი ფრანგულ ენას, მანერებს და ესთეტიკას ასწავლიდა. იმხანად პოლონეთის აჯანყება ახალი დასრულებული იყო, თბილისში ბევრი იმიგრანტი იმყოფებოდა, რომელთა შორის მადამ ფავრიმ საუკეთესო პროფესორები შეარჩია და პანსიონში მიიწვია პედაგოგებად. პანსიონში ქართულ ენასაც დიდი ყურადღება ექცეოდა, გამოცდებზე თვით იაკობ გოგებაშვილსაც იწვევდნენ. გამოცდაზე მისული იაკობ გოგებაშვილი იმდენად აღატცებულა ეკატერინეს ცოდნითა და მომზადებით, რომ მისთვის თავის „პირველი ანბანი“ უჩუქებია გულთბილი წარწერით, როემლსაც მთელი ცხოვრება ინახავდა ეკატერინე გაბაშვილი.

პანიონის დამთავრების შემდეგ ეკატერინეს სწავლის გარძელება და უმაღლესი სამედიცინო განთლების მიღება სურდა, მაგრამ სურვილი სურვილად დარჩა…

17 წლის ეკატერინე გორში ბრუნდება და აქტიურ პედაგოგიურ მოღვაწეობას იწყებს.

„კატო ბუნებით პედაგოგი იყო და კიდევაც იმით აიხსნებდა რომ იგი ყველგან სადაც კი მოხვდებოდა  – სკოლაში, ოჯახში, ქუჩაში, თუ სოფლად – აგროვებდა წერა-კითხვის უცოდინართა და ახალგაზრდული გატაცებით ყველას წერა კითხვას ასწავლიდა, კატო მართლა რომ მოძრავი სკოლა იყო და მისი დახმარებით მრავალ ქართველს აუხელია თვალი“ – წერდა ეკატერინე გაბაშვილის თანამედროვე ალექსანდრე მიქაბარიძე.

ეკატერინე მოწაფეების სათაყვანო პედაგოგია, მაგრამ წარმოიდგინეთ სწავლას მოწყურებული ახალგაზრდა ქალის მდგომარეობა ქალაქში, სადაც ვერც ქართულ წიგნს იპოვი, ვერც ჟურნალს, არც ბიბლიოთეკაა და შინაური ბიბლიოთეკაც ბიბიისეული სახერებითა და რამოდენიმე დაფლეთილი წიგნით ამოიწურება. ეკატერინე შემოქმედებითი გზის გამონახვას ცდილობს. ჯერ ლექსების დაწერა სცადა, მაგრამ უშედეგოდ. მერე ცდილობს დაწეროს რაიმე გლეხთა ცხოვერებიდან – მათ ცხოვრებას იცნობს, მაგრამ წერა არ ეხერხება, კალამი არ ემორჩილებნა ჯერ. „აზრები ბევრი მაქვს, მაგრამ გამოხატვა და ბევრჯერ დაწყობაც კი ვერ მომიხერხებია“ – ვკითხულობთ მის წერილში.

1871 წელს რევაზ თარხნიშვილი მიქაძის ქალზე ქორწინდება და საცხოვრებლად თბილისში გადმოდის, ეკატერინეც უკვე უფრო ხშირაადაა თბილისში, სადაც ის დაუახლოვდა ილია ჭავჭავაძეს, აკაკი წერეთელს, ვაჟა ფშაველას, ივანე მაჩაბელს. თუმცა, თბილისში მისი პირველი ნაცნობი პეტრე უმიკაშვილი იყო, სწორედ მისი მეოხებით დაესწრო ეკატერინე გიორგი წერეთლის ბინაზე გამართულ ლიტერატურულ შეკრებას სადაც ილია ჭავჭავაძემ „კაცია ადამიანი“ წაიკითხა. ამ შეხვედრაზე გაიცნო ილია ჭავჭავაძე და ასევე მომავალი მეუღლე – ხალხოსნური იდეებით გატაცებული ალექსანდრე გაბაშვილი. საქმიანმა ყმაწვილმა იოლად მოხიბლა ეკატერინე – საქმიანი მიმოწერას მალე სატრფიალო ჩაენაცვლა და იქორწინეს. დასახლდნენ თბილისში, მაგრამ იმ იდეებს და მისწრაფებებს, რასაც გათხოვებამდე შეტრფოდა, ცივი წყალი გადაესხა: „დღიდან გათხოვებისა დაიმარხა მთელი ჩემი ოცნებანი, კეთიშლობილური ზრახვანი. ოცი წლის განმავლობაში გამუდმებულმა მშობიარობამ, მათმა აღზრდამ, ნამეტნავად სიკვდილმა, ერთობ გამანადგურა“ – ჩიოდა მწერალი.

ეკატერინეს ჰყავდა 11 შვილი – 7 ვაჟი და 4 ქალი… იოლი არ იყო ერთად ოჯახის მოვლა-აპტრონობა და საზოგადოებრივი მოღვაწეობა, მით უფრო მაშინ, როცა ქმრის ოჯახი ალმაცერად უყურებდა მის საზოგადოებრივ მოღვაწეობას და სამარცხვინოდ მიაჩნდათ ქალის მწერლობაც. მიუხეადავად ამისა, ეკატერინე გაბაშვილს უარი არ უთქვამს საზოგადოებრივ მოღვაწეობაზე და არც ერთ კრებას არ გამოკლებია, სადაც კი ერისთვის საჭირბოროტო საკითხი იხილებოდა.

ეკატერინე გაბაშვილი აქტიურად ჩაება 1872 წელს ანასტასია თუმანიშვილი-წერეთლის ინიციატვით შემდგარ ქალთა წრის საქმიანობაში – თარგმნიდნენ და წიგნაკებად გამოსცემდნენ რუსი და ევროპელი მწერლების პოპულარულ თხზულებებს. ეკატერინე გაბაშვილი იმთავითვე იყო წერა-კითხვის გამავრცელებელი საზოგადოების გამგეობაში. ოლღა გურამიშვილთან ერთად ეკატერინე გაბაშვილმა რამდენჯერმე მოაწყო საქველმოქმედო ბაზრობა, რომელიც პირველ ხანებში დიდ შემოსავალს იძლეოდა.

ეკატერინე გაბაშვილმა უდიდესი წვლილი შეიტანა ქართული საყმაწვილო ლიტერატურის განვითარებაშიც, „ჯეჯილის“ დაარსებაშიც, თავადაც სურდა ილუსტრირებული საბავშვო ჟურნალ „ხომლის“ გამოცემა, მაგრამ მთავრობამ არ დართო ნება. ეკატერინე გაბაშვილს და საერთოდ ქართველ წარჩინებულ ქალბატონებს საბავშვო მწერლობის სიღარიბეც ადარდებდათ და ბიბილიოთეკა-სამკითხველოების არარსებობაც, ამიტომაც შინაური ბიბლიოთეკებიდან წიგნები შეაგროვეს და პირველი ბიბლიოთეკაც გახსნეს, რასაც მოჰყვა ბიბლიოთეკების გახსნა ვერაზე, კუკიასა და ავლაბარში. მაგრამ ამ კეთილ საქმეს ბოლო მალევე მოეღო, წერა-კითხვის საზოგადოებამ ვერ გადაიხადა ქირა იმ ბინისა, სადაც ეს ბიბლიოთეკა იყო მოსთავსებული და გაგულისებულმა სახლის პატრონმა ეს წვითა და დაგვით ნაგროვი წიგნები ქუჩაში გადმოყარა.

„წარმოიდგინეთ რა დამემართა როცა ჩვენი ვაი-ვაგლახით შეგროვილი წიგნები ქუჩაში ვნახე გამოყრილი, თვალთ დამიბნელდა, გული მომეკუმშა“ – წერს ეკატერინე გაბაშვილი.

ის არასოდეს უშინდებოდა თამამ ნაბიჯებს, 1879 წელს  წარმოდგენა გამართა ახალქალაში, ეს პირველი წარმოდგენა იყო მთელს მაზრაში და მთელი მაზრა დაიძრა. „მე გავმართე წარმოდგენა, ჩემი იყო პიესა და ვთამაშობდი მე“ – წერს ეკატერინე გაბაშვილი. მის ამ ნაბიჯს საშინელი რეაქცია მოჰყვა, იმ ხანებში სამარცხვინოდ ითვლობოდა ქალის სცენაზე გამოსვლა, მაგრამ ეკატერინე გაბაშვილი არც ლანძღვას შეუშინდა, არც დაცინვას, რამდენჯერმე გაიმეორა წარმოდგენა და წარმოდგენები ჩვეულებად აქცია მთელს მაზრაში, ისე რომ წარჩინებული ქალები არათუ აღარ თაკილობდნენ სცენაზე გამოსვლას, ერთმანეთს ეცილებდნენ კიდეც.

ეკატერინე გაბაშვილს თეატრი „ხალხის საუკეთესო გამოსაფხიზელებელ საშუალებად“ მიაჩნდა და ამისთვის არც ერთ ნაბიჯს არ ერიდებოდა – სცენაზე გამოვიდა სურამშიც, გორშიც და თბილისშიც.

საბჭოთა კრიტიკა მას ფემინისტობასაც უკიჟინებდა. ეკატერინე გაბაშვილს ეკუთვნოდა ქალთა კლუბის დაარსების იდეაც. 1905 წელს ისარგებლა შექმნილი მდგომარეობით და როგორც თავად იხსენებდა „მაშინ ჩვენ ქალებიც ავხმაურდით… პირველმა კრებამ,რომელიც ჩემს სახლში იყო დანიშნული იმდენი მსურველნი გამოიწვია რომ არამც თუ ჩემს სადგურში, მთელი ქუჩა სავსე იყო…“

ეკატერინე გაბაშვილს გულს უკალავდა ქალთა უუფლებო მდგომარეობა, ის რომ ქალი მოკლებული იყო განათლების მიღებას, ის რომ ღარიბ აზნაურიშვილებსაც კი შეეძლოთ ვაჟებისთვის განათლების მიცემა, მაშინ როცა ქალიშვილები რჩებოდნენ უნუგეშო სიბნელესა და უმეცრებაში. „რამდენჯერ ყოფილა ყოველი თქვენგანი, ბატონებო, მოწმე, როდესაც ძმა ბრუნდება შინ სწავლითა და მეცნიერებით აღჭურვილი და ბეჩავი და – კი მოწიწებით შეჰყურებს იმის სწავლით ძლევამოსილს და ბევრჯერ შურით მდუღარებასაც აბნევს. რათა? რისთვის? სად არის ჩვენი თავმოსაწონი „ლეკვი ლომისა სწორია, ძუ იყოს თუნდა ხვადია?“ ქალთა სწორუფლებიანობის მოწინააღდეგენი ყოველ ღონისძიებას ხმარობენ, რომ მოეწყვიტათ ქალი პოლიტიკური და საზოგადოებრივი საქმიანობისგან და ჩაეკეტათ ოჯახის კედლებში“… 

„სკოლით დავიწყე და ალბათ სკოლითვე დავამთავრებ“ – წერდა მწერალი და ასეც მოხდა. მისი და ოლღა გურამიშვილის დიდი ძალისხმევით, ეკატერინე გაბაშვილის სახლში გაიხსნა ქალთა ჭრა-კერვის სკოლა-სამკერვალო. მის გამგედ დაინიშნა თავად ეკატერინე გაბაშვილი. ამ სკოლაში ჭრა-კერვის გრდა სხვა საგნებსაც ასწავლიდნენ. თვით ეკატერინე გაბაშვილი და მისი ქალიშვილი თამარი ასწავლიდნენ ქართულ და რუსულ ენებს. 25 წელი იარსება ამ სკოლამ, იარსება მანამ სანამ 1922 წელს  ბოლშევიკებმა არ დახურეს…

ბოლშევიკებმადე იყვნენ მენშევიკები, რომელთაც არ ასცდათ ილიას თანამებრძოლის, იმჟამდ უკვე მხცოვანი მწერლის საჯარო რისხვა – ეკატერინე გაბაშვილი ნოე ჟორდანიას საჯაროდ სწერდა – „თქვენ პირადად და თქვენი ძველი და ახალი „პოპონშჩიკები“ დესპოტურად განაგებდით და განაგებთ საქვეყნო საქმეს… თქვნ ხალხს ჰპირდებით მფარველობას, იმის ინტერესების დაცვას, და თვით ხალხს კი არ აძლევთ ნებას იქონიოს თავისი საკუთარი აზრი. ყველას ნაძალადევად ახვევთ თავს თქვენს საკუთარ პიროვნებას. თქვენ ცდილობთ უდიდესი თვისება (სამშობლოს სიყვარული) გააბათილოთ და ძალით აბრმავებთ ახელებთ და გულიდან გლეჯავთ ამ გრძნობას…“.

საბჭოთა კრიტიკა მას ფემინისტობასაც უკიჟინებდა და ნაროდნიკული ბელეტრისტიკის მნიშვნელოვან ფიგურადაც აცხადებდა, ამუნათებდა კიდეც, გაზვიადებულად აქვს წარმოდგენილი ინტელიგენციის და საერთოდ განათლების როლი სოფლის მშრომელი მოსახლეობის განვითარების საქმეში და ფიქრობს მხოლოდ განათლებასა და განათლებულ ხალხს შეუძლია ხალხის დაყენა აღირძინების გზაზეო.

გაბაშვილი კი წერდა რომ „ქართველ ინტელიგენტს ძილი არ მიეტევბება, რომ იმას ყოველთვის სიფხიზლესა და მუშაობას ავალებს სამშობლოს უბედურება“.

თავად მუდამ – კუბოს კარამდე გრძნობდა ამ ვალდებულებას – გარდაიცვალა 1938 წელს – 87 წლის ასაკში, განისვენებს დიდუბის პანთეონში…

 

ოსების ისტორია (ნაწილი II)

წინასიტყვაობა 4 წლის შემდეგ: შიდა ქართლში ომი მძვინვარებდა და თბილისიც დაბომბვის საფრთხის წინაშე იდგა, როცა ამ სტატიის მომზადების იდეა დაგვებადა ჟურნალ „პირველის“ რედაქტორს – ესმა კუნჭულიასა და მე. ომის შემდგომ დღეებში დავწერე წინამდებარე სტატია, გამოქვერყნდა ჟურნალ „პირველში“. 

გთავაზობთ ამ პუბლიკაციის მეორე ნაწილს.

პუბლიკაციის პირველი ნაწილი იხილეთ აქ

რეზო შატაკიშვილი

პუბლიკაციის ეს ნაწილი პასუხს სცემს კითხვებს:

?

როდის, რომელ საუკუნეში დაიწყეს ოსებმა მომთაბარე ცხოვრებიდან ბინადარ ცხოვრებაზე გადასვლა?

?

გააჩნდათ თუ არა ნაციონალური კოსტიუმი და სადაურად იცვამდნენ?

?

როგორ აქციეს წმიდაგიორგი – ვაცგერგად, წმიდა ნიკოლოზი – ვაცნიკოლად?

?

ვინ გაანადგურა ოსების პირველი დედაქალაქი დედიაკოვი?

?

როდიდან დაიწყეს მონღოლებისგან გამორეკილმა ოსებმა  თარეში საქრთველოში? როგორ გადაწვეს, გაანადურეს და როგორ ჩაიგდეს ხელში გორი? რამდენ წელს იბრძოდა გიორგი ბრწყინვალე გორის გასანთავისუფლებლად?

?

როგორ განდევნა გიორგი ბრწყინვალემ ოსები იქ, საიდანაც მოვიდნენ – ჩრდილო კავკასიაში?

?

საიდან იღებს სათავეს ქართველთა და ოსთა მტრობა?

?

რომელ საუკუნეში გამოჩნდნენ კვლავ ოსები საქრთველოში და რა როლში?

ოსების ისტორია… (ნაწილი II)

დომინიკანელი ბერის იულიანეს (XIII ს. 40-იანი წლები) ცნობით, იმ დროისათვის ოსები კვლავ მესაქონლე და ნაწილობრივ მომთაბარე, პატრიარქალურ ხალხად რჩებოდნენ, რომლებიც გახვეულნი იყვნენ უწესრიგობასა და ქაოსში. არქეოლოგიური გათხრები უჩვენებნ რომ XII–XIII საუკუნეაში ოსები ის ის იყო გადადიოდნენ ბინადარ ცხოვრებზე და მიწათმოქმედებაზე, მაგრამ ძირითადად მაინც მესაქონლე ხალხად რჩებიან. წამყვანი ადგილი მეცხავრეობას ეკავა. ოსების ყორღანულ სამარხებში ხშირად გვხვდება ჩაყოლებული ცხვრის ძვლები, საკრეჭი დუქარდები. ოსებში ასევე გავრცელებული ყოფილა ცხენები, ღორები. ოსები მისდევდნენ ჯგუფურ ნადირობას, მეთევზეობას, მეფუტკრეობას. ოსების პანთეონში განსაკუთრებული ადგილი უკავია თაფლისა და მეფუტკრეობის მფარველ ღვთაება „ანიგოლას“.

კავკასიაში მოსულმა ოსებმა ადგილობრივებისგან მელითოენობის ტრადიციებიც აითვისეს და ხელოსნობაც გაითავისეს. განსაკუთრებულ მნიშვნელობას იარაღს ანიჭებდნენ. ბერი რუბრეკი (XIII ს.) მიუთითებს რომ ალანები (მათ შორის ოსები) კარგი მებრძოლები იყვენენ, შეიარაღებულნი აბჯრით და ხმალ-ხანჯლით. ოსებში ოქრო-ვერცხლის მჭედლობაც იყო განვითარებული. 

ოსები კავკასიის სავაჭრო მაგისტრალთან ცხოვრობდნენ და ვაჭრობაშიც იყვნენ ჩაბმულები. მეზობლებთან მათი ვაჭრობა ძირითადად გაცვლით ხასიათს ატარებდა, რადგან ოსებს საკუთარი მონეტა არ გააჩნდათ, და თუ უცხოურს ჩაიგდებდნენ ხელში, უმნიშვნელო როლს თამაშობდა. ოსებს პროფესიონალი არც ვაჭრები ჰყავდათ და არც ხცელოსნები. მას გარედან მოსულები ეწოდნენ. მაგალითად სომხები. ველზე ოსების საცხოვრებელი სახლები ალიზისგან იყო ნაშენები, მთაში ქვისგან, მშრალად. დასახლებული იყვნენ ჯგუფურად. მათი ჩაცმულობა უმეტესად ჩერქეზული იყო.(საკუთარი ნაციონალური კოსტიუმიც კი არ გააჩნდათ!). 

ოსები კვლავაც უდამწერლობო, დაქსაქსულ და კულტურულად ჩამორჩენილ ძალად რჩებოდნენ. სამაგიეროდ ვითარდებოდა ფოლკლორი და მათ დიდი წვლილი შეიტანეს ნართული ეპოსის შექმნაში.
მათ განვითარებზე კეთილ ზემოქმედებაას ახდენდა საქართველოსთან ურთიერთობა. ოსებში IX–X საუკუნეებში საქართველოს გავლენით ფეხს იკიდებს ქრისტიანობა, მაგრამ მთლიანოაბაში, მაინც წარმართებად რჩებოდნენ და სხვადასხვა კერპებს სცემდნენ თაყვანს. ოსებში ქრისტიანი წმინდანები წარმართული კულტების სახით იყვენე წარმოდგენილი: წმინდა გიორგი – ვაცგერგად, წმინდა ილია – ვაცილად, წმ. ნიკოლოზი – ვაცნიკოლად.
ქრისტიანობა ოსეთში წარმართული სალოცავების და კულტების დონეს ვერ გასცდა.

ოსები მონღოლების უღელქვეშ

XIII საუკუნე. ასპარეზე გამოდიან თათარ-მონღოლები. 1222 წელს ჯებესა და სუბუდაის მრავალრიცხოვანმა ჯარმა სისხლში ჩაახშო ოსთა და ყივჩაღთა წინააღდეგობა და ვოლგაზე გავიდა. ქართველი ჟამთააღმწერელის ცნობით, ბათო ყაენს „ჰქონდა ოვსეთი და დიდი ყივჩაღეთი, ხაზარეთი და რუსეთი, ვიდრე ბნელეთამდის და ზღვამდე დარუბნანდისა…“
სპარსი ისტორიკოსის რაშიდ ად-დინის ცნობით, მონღოლებმა მუსრი გაავლეს წინააღდეგობის გამწევ ჩეერქეზებს, ოსებს, ყივჩაღებს და სხვებს. მონღოლებმა ჩრდილო კავკასიის ველმინდვრები უკაცრიელ უდაბნოდ აქციეს, საცხოვრებლად ხელსაყრელი ადგილები – საძოვრებად. ვინც სიკვდილს გადაურჩნენ, მიუვალ მთებს შეეხიზნენ ან დამპყრობლის სამსახურში ჩადგნენ. ევროპელი მოგზაურის, რუბრუკის ცნობით, ხეობებში თავშეფარებული ალან-ოსები სასტიკ წინააღდეგობას უწევდნენ მტერს, მოლოდნელად ესხმოდნენ თავს ველებზე მომთაბარე მონღოლებს, ხოცავდნენ მათ და ჯოგებს იტაცებდნენ. გაუსაძლის ყოფაში მყოფი კავკასიის ხალხები ხშირად ჯანყდებოდნენ. ალ-ომარის ცნობით ბათო ყაენს სისხლში ჩაუხშვია მათი აჯანყება. 1236 წელს ოსებს მხარი დაუჭერიათ ილხანებისთვის, ამიტომ ბერქა ყაენს სასტიკად აუწიოკებია ალანები, მათ ნაწილს საქართველოსთვის შეუფარებია თავი. საერთოდ, სწორედ ჩრდილო კავკასია იქცა ოქროს ურდოსა და ილხანთა სახეხელმწიფოს დაპირისპირების პოლიგონად. მათი მძლავრი შეტაკებების შედეგად ჩრდილო კავკასიაში დუღდა და იწვოდა ყველაფერი. სხვებთან ერთად, ოსებიც ვალდებულნი იყვნენ ოქროს ურდოს ჯარში ემსახურათ. ალ-ომნარის ცნობით უმსახურიათ კიდეც და 1380 წელს კულიკოვოს ბრძოლაშიც კი მიუღიათ მონაწილეობა. მანამდე კი, 1277 წელს ალანები აჯანყდნენ. მათ წინააღდეგ ყაენმა მენგუთემურმა გაილაშქრა, მის ლაშქარში სხვათაშორის რუსებიც ბლომად შედიოდნენ და ოსებმა ალბათ უნდა იცოდნენ რომ მათი პირველი დედაქალაქი დედიაკოვი სწორედ მონღოლებმა და რუსებმა გადაბუგეს და გაანადგურეს – გაერთიანებული ძალებით.

ოსებისთვის ყველაზე მძიმე მაინც ილხანთა წინააღდეგ ბრძოლა იყო. 1391 წელს თემურლენგის წინააღდეგ მებრძოლ ოქროს ურდოს ლაშქარში ალანებიც შედიოდნენ. მაგრამ თემურ-ლენგმა ოქროს ურდოს დამარცხების შემდეგ სასტიკად დაარბია ჩრდილო კავკასია. მიწასთან გაუსწორებია ყოველივე იალბუზამდე, განსაკუთრებით სასტიკად ოსებს გასწორებია. უკანასკნელი გამანადგურებელი დარტყმები ოსებისთვის 1395 და 1400 წლებში მიუყენებია თემურ-ლენგს. ოსები საერთოდ გაუძევებიათ ველებიდან, ბევრი მათაგანი დაუხოცავთ, ხოლო დანარჩენი დაუმორჩილებიათ. შერეფ ედ-დინ იეზიდის თქმით, ვინც ცოცხალი გადარჩა, მაწანწალა და გაუბედურებული, უსახლკარო დარჩა…

ოსები უძლურ, მშიერ და მოხეტიალე ხალხად გადაიქცნენ. მათმა ნაშთებმა მთის მიუვალ ხეობებს შეაფარეს თავი. ოსების განადგურებითა და განდევნით ისარგებლეს ადიღე-ჩერქეზებმა და აღმოსავლეთისკენ წამოიწიეს და დამკვიდრდნენ, შემდეგში მათ ყაბარდოელები ეწოდათ და დანარჩენ – ადიღე-ჩერქეზებისგან დამოუკიდებელ ქვეყნად ჩამოყალიბდნენ. ასევე, იალბუზიდან დიგორიამდე ყარაჩაელები და ბალყარები დაფუძდნენ. ოსები კი მიუვალ მთებში იყვნენ ახიზნული და იმ დროიდან რამდენიმე დაქუცმაცებული თემის სახით შემოირჩნენ დიგოირიაში, ალაგირში, ქურთათსა და თაგაურში….

ოსთა თარეში საქართველოში

მონღოლებისაგან აწიოკებული ოსები, საქართველოში გადმოდიოდნენ ძარცვა-გლეჯისთვის. ოსები კავკასიონის ქედს აქეთ ჯერ კიდევ დემეტრე თავდადებულის ვაჟის – დავით VI-ის ტახტზე ასვლამდე, ე.ი. 1293 წლამდე გადმოსულან და როგორც ჟამთაღმწერელი წერს „იწყეს ოვსთა ოხრებად, ხოცად და რბევად და ტყუენვად ქართლისა“. გათავხედებულ ოსებს გორის ხელში ჩაგდებაც მოუხერხებიათ. მათი თარეშის და ძარცვა-გლეჯვის მოსასპობად ქართლის ერისთავის ბეგა სურამელის ძის – ამადას სარდლობით ქართველებმა თავი მოიყარეს და გორს მიადგნენ. მრავალი ბრძოლის და ორივე მახრეს დიდი მსხვერპლის შემდეგ, ოსებმა „დასწვეს გორი სრულიად“ და გორის ციხეში შეიხიზნენ, როცა იქაც გაუჭირდათ, „ციხიდაღმან გადმოუშვეს საბელითა კაცი და წარავლინეს მუხრანის მდგომთა თათართა-თანა“, დახმარების სათხოვნელად. იმათაც თხოვნა აუსრულეს, გაჭირვებულ ოსებს დაეხმარნენ და ქართველებს ამ მეკობრე ოსებთან ზავი დაადებინეს. თავის სამშობლოდან მონღოლების გამორეკილი ოსები, აქაურ მონღოლებს გაურიგდნენ(!!!).

აქაც კარგად ჩანს მათი ზნე. ასეთი დაზავება ცხადია შედეგს ვერ მოიტანდა და არც მოუტანია, ოსეთა თარეში არც მას შემდეგ შეწყვეტილა და როგორც ჟამთააღწერელი გვამცნობს „მიერითაგნ შეიქმნა მტრობა შორის ქართველთა და ოვსთა“. ოსთა თარეში არც მაშინ შეწყვეტილა როცა ფარაჯან ოსთა მთავარი, როგორც საქართველოს ყმადნაფიცი, კეთილად ემსახურებოდა დავით VI–ს. ამიტომაც „აქვნდათ მტრობა ქართველთა და ოვსთა“ და ისე იყვენენ გაბოროტებულნი, თუ სადმე ერთმანეთს გადაეყრებოდნენ, „რომელიცა მძლე ექმნის, მოკლის“.

ოსების იმდენად იყვნენე გათავხედებულნი, რომ ქართლის ერისთავთ-ერისთავზე თავდასხმასაც არ ერიდებოდნენ. ისტორიკოსს ასეთი შემთხვევა აქვს აღწერილი, ორი ოსი, ამალის თანხლებით სავაჭროდ წასულა ქალაქს. თვითონაც და ამალაც მუზარად-ჯაჭვით იყვნენ შეჭურვილნი. გზად გადაჰყრიან ნადირობიდან მომავალ ბეგა სურამელის ვაჟს – რატის, რომელიც უსაჭურვლოდ ყოფილა და თან ცოტანი ხლებიან. რაკიღა ოსებმა ბეგა სურამელის შვილი ასეთ მდგომარეობაში ნახეს, „მყის ზედა მიეტევნეს“. მაგრამ რატიმ ჯერ ერთი ოსი გაისტუმრა იმ ქვეყნად, მერე მეორე და თანხლებმა პირებმა რომ ეს ნახეს, მოძუძგეს.

მიუხედავად იმისა რომ ოსთა თარეშს ქართლში არაერთხელ შებრძოლებიან, მონღოლთა დახმარებითა და უფრო კი ქვეყნის სრული აშლილობის წყალობით, მათი მეკობრული თავდასხმა არც შემდეგში შეწყვეტილა, ისინი გორშიც კი მძლავრობდნენ წინანდებურად. ამიტომ გიორგი ბრწყინვალემ თავის უპირველეს მიზნად საქარათველოს ოსთა თარეშისაგან განთავისუფლება დაისახა. ამისთვის ჯერ ქალაქ გორიდან მათი განდევნა იყო საჭირო, სადაც მათ უკვე საკმაოიდ კარგად მოასწრეს გამაგრება. ამიტომაც როდესაც გიორგი ბრწყიმნვალე მოადგა „ოვსთა გორსა მყოფთა“, მას იქითდგან ოსთა მთლიანად განსადევნად „სამწელ“ მოუხდა ბრძოლა. და განდევნა ოსები გორიდანაც და საქართველოდანაც. „ოსები განდევნილები და თავიანთი კადნიერი თავაშვებულობისათვის მკაცრად დასჯილ იქმნენ“ – წერს ივანე ჯავახიშვილი. აი, ქართულ საბჭოთა ენციკლოპედიის „ჭკუით“ კი ოსები საქართველოდან კი არ გაუდევნიათ, საქართველოს მთებში ახიზნულან.

„თათარ-მონღოლების და თემურლენგის შემოსევებმა ბოლო მოუღეს ალანთა (ოსთა) სახელწმიფოს ჩრდ. კავკასიაში. ჩრდ. კავკასიის ბარიდან გამოდევნილი ოსები სხვადასხვა მხარეს (უნგრეთში, ბალკანეთში და სხვა) გაიფანტნენ, ძირითადმა მასამ კი თავი შეაფარა კავკასიონის ქედის ვიწრო და მწირ ხეობებს. შემდგომაში მათ დაიწყეს ქედის სამხრეთ კალთებზე საქართვლოს ტერიტორიებზე გადმოისვლა. XIII საუკუნის ბოლოს და XIV ს. დასაწყისში ქართლის ბარში მოხვედრილო ოსთა დიდი ჯგუფი შეეცადა აქ დამკვიდრებას, მაგრამ ქართველ ფეოდალებთან ბრძოლაში ოსები დამარცხდნენ და იძულებული გახდნენ კავკასიონის მთებში უკან დაეხიათ. აქ ცენტრალური საქართველოს მაღალმთიან ზოლში, თავი მოიყარა ოსურმა მოსახლეობამ, 17-18 საუკუნეში კი აქედან დაიწყო ოსების გავრცელება საქართველოს მთისწინა და ბარის ზოლში. ამრიგად,მ ხანგრძლივი პროცესის შედეგად, შიდა ქართლის ჩრდ. განაპირა ტერიტორიაზე დამკვიდრდა ოსი ხალხის ნაწილი.“– ეს რომ კოკოითის ან მედვედევის შედგენილ ენციკლოპედიაში წაგვეკითხა, არც უნდა გაგვკვირვებოდა, მაგრამ ეს წერია ქართულ საბჭოთა ენციკოპედიაში(!!!), რომელიც თან ვერ უარყოფს იმ აფქტს რომ ოსები აქაურები არასოდეს ყოფილან და თან მათ „დაძველებას“ ცდილობს. რაც იმაში გამოიხატება რომ ოსებს საქართველოს მთებისთვის შეუფარებიათ თავი, იქ დამკვიდრებულან და შემდეგ ჩამოსულან მთისწინეთსა და ბარში. იგივეს წერს ოსების „სტრაბონი“ გ. თაგოშვილიც. წერს, რომ მონღოლებს გამოქცეული და მთებში შეხიზნული ოსები იძულებულნი იყვნენ საარსებო სარჩოს მოსაპოვებლად ქართლის ბარში შემოჭრილიყო. თოგოშვილის მტკიცებით, ქართლში ოსების მასიური დამკვიდრება XIII საუკინის 60-იანი წლებიდან დაწყებულა, საუკუნის ბოლოს კი ინტენსიური გახდარა, შიდა ქართლში ოსების ფართო განსახლებისთვის საზღვარი გიორგი ბრწყინვალეს დაუდვია, როგორც თოგოშვილი წერს „მან ოსებს ქართლის ბარის რაიონებიდან მთიან რაიონებში დაახევინა“.

კი, თათარ-მონღოლებმა მართლაც შერეკეს ოსები კავკასიის მთიანეთის მიუვალ ხევებში. მათ მართლაც ურთულესი საარსებო პირობები ჰონდათ და მართლაც გადმოდიოდნენ საქართველოში, მაგრამ კი არ სახლდებოდნენ – თარეშობდნენ. გიორგი ბრწყინვალემ კი ისინი საქართველოს მთებში კი არ არეკა, საერთოდ საქართველოდან გადევნა.

როგორც ქართლის ცხოვრება გვამცნობს, „ხოლო მძლავრობდნენ ოვსნი ქართლს და დაეპყრათ ადგილ-ადგილთა დაბანი და ციხენი, ამან მეფემან განასხნა ძლიერებითა თვისითა და წარუხუნა ციხენი და დაბები. მერე შევიდა და შემუსრა კავკასსა შინა მყოფნი, ურჩნი მოსრნა და დაიმორჩილა და მოხარკე ჰყვნა ყოველნი იგინი და დაამშვიდა ქართლი ოვსთაგან, ვინაითგან გზანი ყოველნი მან დაიპყრნა“.

როგორც ვხედვათ, გიორგი ბრწყიბნვალემ ოსები მარტო საქართველოდან კი არ გააძევა, დარიალის გზით, მათ სამკვიდრებელშიც შესულა, მოწინააღდეგეები გაუნადგურებია, სხვები დაუმორჩიელბია და დაუხარკავს. ქართლი კი დაუმშვიდებია მათი ძალადობისა და შემოსევბისგან. ასე რომ, ოსები მონღოლთა ბატონობის დროს არ დამკვიდრებულან ქართლში. გიორგი ბრწყინვალემ ოსები აჰყარა ქართლიდან არა როგორც დამკვიდრებულ-დასახლებული, არამედ თავისი სამკვიდრებელი ადგილიდან აყრილი და ქართლში ხიზნებად და მარბიელებად შემოსულები. ამასთან ისინი გააძევა არა ქართლის მთიანეთში, არამედ ქართლიდან!

ასე რომ 17-18 საუკუნეში ისინი ქართლის მთებიდან კი არ ჩამოვიდნენ მთისწინეთსა და ბარში, არამედ ისევ ჩრდილო კავკასიიდან. ანუ იქიდან სადაც გიორგი ბრწყინვალემ გადარეკა. როგორც გასვიანი აღნიშნავს, ოსთა ერთ-ერთ უძველეს დასახლებად საქართველოში ზემო ჯავა ითვლება (ქართლის უკიდურესი მთიანეთი), იქ კი ოსები 17-ე საუკუნის მეორე ნახევარშიც არ იყვენენ დასახლებული. გასვიანის თქმით, ეს პირველხარისხოვანი დოკუნენტით – ნასყიდობის წიგნით დასტურდება.
იმ ნასყიდობის წიგნით, რომლითაც ჭოველიძეებმა უგზოუკვლოდ დაკარგული ძაგანიძის მამული მიჰყიდეს მაჩაბლებს. ნასყიდობის წიგნში ვკითხულობთ:
„… ამოსწყდა ზემო ჯავა და დაუკაცურდა ოსთაგან. ღმერთი იყოს მოწმე, ასერე ამოსწყდა რომ კაცის ნაშენები აღარა იყო. მოგყიდე ზემო ჯავას ძაგანიძის მამული მისთა სასაფლაოთა, სახნავითა, სათიბითა, წყლითა, საწისქუილოთა… ძაგანიძე, მისი მემკვიდრე, დაკარგული იყო და ფასი იმისიც ავიღეთ… ასეთს დროს მოგყიდეთ, რომე ორგან სამგან დედამ შვილი შეჭამა, კაცმა ცოლი გაყიდის და თავად დარჩის. ჩვენ თვით ასრე დაგვემართა რომე ათის სულის ჯალაბისგან ხუთის მეტი აღარ მორჩა….“

მოკლედ, ამოწყდნენ ჭოველიძეები და ძაგანიძეები, ძაგანიძეების მამული მაჩაბლებს უყიდიათ, ამ ნასყიდობის საბუთს ამოწმებენ ეფენიაშვილი და ლომი გურჯიშვილი. სად არიანა ამ დროს ოსები? ისინი ამ დოკუმენტში გამწყვეტლის როლში გამოდიან, მათ ამოხოცეს ზემო ჯავის მკვიდრები. ოსმა ისტორიკოსებმია კი სწორედ ეს საბუთი გააყალბეს და ისე გამოიყვანეს, თითქოს იქ ოსები გაწყდნენ. აქაოდა ამ დროსიათვის უკვე იქ ვცხოვრობდით თორემ ხო ვერ გავწყდებოდითო. არადა, მათი იქ არსებობა მხოლოდ მე17 საუნუნის მეორე ნახევრიდაანაა სავარაუდო.

საერთოდ, ფენტეზის ჟანრს განეკუთვნება ოსთა ფართო განსახლება შიდა ქართლში. ეს მიწაწყალი უხსოვარი დროიდან მჭიდროდ იყო დასახლებული ქართველებით და ყოველი გოჯი მიწა კერძო ან სათემო-სასოფლო საკუთრებაში იყო. საუკეთესო შემთხვევაში, ქართველი თავადები, მათ შორის მაჩაბლები ოსებს იღებდნენ, როგორც სამუშაო ძალას, ყმა-გლეხის ან შინაყმის უფლებით და ასეთ ყმებს, რანაირად შეეძლოთ თავის გემოზე დასახლება? ვინმეს ჯერა რომ, შიდა ქართლი უკაცრიელი იყო და სადაც ოსებს მოეპრიანებოდათ, იქ მივიდოდნენ მგლებივით წრედ „მოფსამდნენ“ და თავის ადგილ-მამულად გამოაცხადებდნენ?

19-ე საუკუნის 60-იან წლებამდე საგლაეხო რეფორმის გატარებამდე, ოსები ვერანაირად ვერ დასახლდენოდნ ვერც ქართლის მთიაეთში და ვერც შიდა ქართლში კომპქატურად. რა უფლებით შეეძლოთ ყმა-გლეხეებს, ხიზნებზე აღარაფერს ვამობთ, რომ რომელიმე თავადის ან სოფლის მიწაზე დასახლებულიყვნენ თავისი სურვილისამებრ? სად, რომელ ქვეყანაში მომხდარა ეს, ფეოდალურ ქართლში რომ მომხდარიყო? ეს პროცესი სწორედ XIX საუკუნის ბოლოდან იწყება…

ოსების „სტრაბონ“ თოგოშვილი კი იმიტომ ამტკიცებდა, გიორგი ბრწყინვალემ „ოსებს ქართლის ბარის რაიონებიდან მთიან რაიონებში დაახევინაო“, რომ შემდეგ ეს ემტკიცებინა:
„შიდა ქართლის ჩრდილო რაიონებში შექიმნა კომპაქტური ოსური მოსახლეობა, რომელიც სამხრეთ ოსეთის საფუძველი გახდა (ოსთა უფრო მცირე ჯგუფების მოსახლეობას ქედს გადმოღამ მანამდეც ჰქონდა ადგილი).
თურმე ნუ იტყვით და ამიტომ დაურქევიათ ბოლშევიკებს ძირძველი ქართული მიწისთვის შემდეგ „სამხერთ ოსეთი“.

მოკლედ, ოსებმა ჯერ იყო და სკვით-სარმატების ჩამომავლებად გაასაღეს თავი, კავკასიაში გამოჩენა რომ შვიდიოდე საუკუნით დაეძველებინათ, ახლა კი საქართველოში დამკვიდრების „დაძველებას“ ცდილობდენ, რაშიოდაც ხელს, როგორც უკვე ვთქვით ქართული საბჭოთა ენციკლოპედიაც უწყობათ ხელს. ის კი არა, ქართულ საბჭოთა ენციკლოპედიაში იმასაც ამოიკითხავთ რომ თურმე, ოსი სოციალური ზედაფენის წარმომადგენელი საქართველოში ინარჩუნებდა თავის პრივილეგირებულ მდგომარეობას და ერთვოდა ქართველ ფეოდალთა კლასს. ამის დამწერს პირი ხაბიზგინით უნდა ამოუქოლო და სამუდამოდ დაადუმო. რომელ ქართველ ფეოდალთა კლასს ერწყმოდა, როდესაც რუსეთის იმპერიამ რომ საგლეხო რეფორმის გატარება დაიწყო ჩრდილო კავკასიაში ოსი თავადები რუს თავადაზნაურობას ცოცხალი თავით არ გაუტოლა!!!

ოსები საქართველოში, შიდა ქართლში 17 საუკუნის შემდეგ იწყებენ დამკვიდრებას. ისიც როგორც მაჩაბლის უუფლებო ყმები, რომელთაც არც არაფერი ეკითვნოდათ და არც არაფრის უფლება არ ჰქონდათ და არც არაფერი ეკითხებოდათ, სანამ ბატონყმობა გაუქმდებოიდა, ე.ი. XIX საუკუნის 60-იან წლებამდე. შემდეგ კი თანდათან ფეხი აიდგეს, მომრავლდნენ და ძაალადობასაც მიმართეს.

(მეორე ნაწილის დასასრული)

%d bloggers like this: