Tag Archives: ნიკოლოზ შენგელაია

კოტე მარჯანიშვილის პორტრეტი

რომ არა ის ლურსმანი…

(ეს ნარკვევი, პანდემიამდე, 2019 წელს დავწერე სპეციალურად გამოცემისთვის „მარჯანიშვილის თეატრი“…)

ოდესღაც ხარკოვის თეატრში, დეკორაციაზე ერჭო ერთი დიდი ლურსმანი და იყო წამები ისტორიაში, როდესაც ამ ლურსმანზე ეკიდა…. სრულიად ქართული თეატრის ბედი და რომ არა ის ლურსმანი, საკითხავია როდის, ან საერთოდ ოდესმე დააღწევდა თუ არა თავს პროვინციალიზმს ქართული თეატრი და გახდებოდა თუ არა ევროპული რანგის და ხარისხის.

ყოველ შემთხვევაში, ნამდვილად არ იარსებებდა არც ეს თეატრი და არც ეს ჟურნალი – ამ თეატრის სახელელწოდებით. არც ის ქუჩა იქნებოდა მარჯანიშვილის, სადაც ახლა ეს თეატრია. ცხადია, იდგებოდა შენობა, ქუჩაც იქნებოდა სხვა და არავინ იცის რა იქნებოდა ამ შენობაში, სადაც ოდესღაც სახალხო სახლი იყო.

არავინ იცის რა იქნებოდა ამ შენობაში, ან იდგებოდაღა კი? მაგრამ დანანამდვილებით შეგვიძლია ვთქვათ, რომ არა ის ლურსმანი, არ იქნებოდა მარჯანიშვილის თეატრი, არ იქნებოდა რადგან იქ, ხარკოვში ნაადრევად დაასრულებდა სიცოცხლეს საქართველოდან წასული ერთი არტისტი, რომელმაც რეჟისორობას მიჰყო ხელი. იმხანად ნატურალიზმამდე დასული რეალიზმით გატაცებული დამწყები რეჟისორი, რომელმაც სცენაზე ოთხასრთულიანი, უშველებელი სახლი ააგო, სადაც ადი-ჩამოდიოდა ლიფტი და სწორედ იქ, ბოლო სართულიდან დაუცდა ფეხი და გადმოეშვა დაბლა და… იატაკამდე სამიოდე მეტრიღა იყო, სწორედ იმ ერთ დიდ ლურსმანს რომ გამოედო პერანგით და დაეკიდა…

იმ ერეთმა ლურსმანმა განსაზღვრა არა მარტო მარჯანიშვილის, არამედ ქართული თეატრის ბედისწერაც და ყველა იმ ადამიანის სვეც და ბედიც, რომელიც მისმა გენიამ შენიშნა და წინ წამოსწია.

დღეს ჩვენ შეგვიძლია გავიხსნეოთ და უსასრულოდ ვისაუბროთ გენიალური რეჟისორის ცხოვრების, შემოქმედების როგორც ქრესტომატიულ, საქვეყნოდ ცნობილ დეტალებზე, პერიპეტიებზე, რომელზეც არაერთი ტომი დაწერილა, ისე იმ ეგზოტიკურ დეტალებზეც, რომელიც ამ დიდ მორევში გაბნეულა. თუნდაც ისეთზე, რომ პირველად სცენაზე ის ქალის როლში გამოვიდა – აგათია ტიხონოვნა განასახიერა გოგოლის „ქორწინებაში“, ჯერ კიდევ მოწაფემ, თბილისის პირველ გიმნაზიაში… ნატო ვაჩნაძის მოგონენებში გადავაწყდეთ პიკანტურ დეტალს, თუ როგორ საყვედურობდა იგი ნატო ვაჩნაძეს, რომელმაც უარი უთხრა ჯულიეტას როლის განსახიერებზე თეატრში, სადაც მას სურდა „რომეო და ჯულეტას დადგმა“ შოკისმომგვრელი განაწილებით – ჯულიეტა – ნატო ვაჩნაძე, რომეო – ვერიკო ანჯაფარიძე…

დიახ, ის გენიალური იყო როგორც განხორციელებულ დადგმებში, ისე განუხორციელებელ გეგმებსა და ოცნებებშიც…

დღეს ჩვცენ შეგვიძლია თანამედროვეთა მოგონებებზე დაყრდნობით ვისაუბროთ თუ როგორი აქტიორი იყო იგი, ან იქ, რუსეთში, სხვადასხვა ქალაქებში, უფასა თუ ირკუტსკში, ან მანამდე აქ, საქართველოში, როდესაც იგი ქართული სცენის ლეგენდების – მაკო საფაროვას, ნატო გაბუნიას, ვასო აბაშიძის და სხვათა გვერდით გამოდიოდა ქართულ სცენზე. ვისაუბროთ, თუ როგორ უსაფუძვლოდ მოუკლეს გული პრესაში დაუმსახურებელი საყვედურით – თითქოსდა იგი გულგრილად ეკიდებოდა პროფესიას. არადა, გაუსაძლის პირობებში უწევდა შრომა – რამოდენიმე რეპეტიციის ამარა, მოუმზადებლად გამოსვლა სცენაზე და… ბოლოს ყველაფერი იმით დამთავრდა რომ პრესაში იგი იქით დაადანაშაულეს გულგრილობაში, რის გამოც იგი პირველად გაექცა მაშინ ქართული თეატრის აუტანელ სინამდვილეს…

ჩვენ შეგვიძლია გავიხსენოთ, თუ როგორ და რა პირობებში განაგრძო მან თავისი აქტიორული კარიერა, შემდეგში როგორ შეუთავსა მას რეჟისორობა და ერთ მშვენიერ დღეს, როგორ დაუსვა წერტილი თავისი არტისტულ კარიერას. შეგვიძლია გავიხსენოთ, როგორ ამაყად იწყება მისი დაუმთავრებელი მემუარები – „ამიერიდან მე მხოლოდ რეჟისორი ვარ. მეტი ზავთიანობისთვის წვერი მოვუშვი და ასე მოვევლინე 1904 წელს მოსკოვის თეატრალურ ბაზარს. სხვათა შორის წვერი ძალიან საჭირო იყო: თუმცა ოცდაათის წლისა ვიყავი, მაგრამ გარეგნობა, ცოტა არ იყოს, ქათმის ჭუჭულისა მქონდა. აბა რა შთაბეჭდილებას მოვახდენდი იმ დარბაისელ აქტიორებზე, ვისთვისაც მე უნდა მეხელმძღვანელა“…

ეს თავად თვლიდა ასე, თორემ …

„აფთარივით მოქნილი და მოუსვენარი, კეთილაღნაგი – მდგომარეც მოძრაობისთვის დაძრული; სახე ეშხით სავსე, შავგვრემანი, სანდომიანი, შინაგანი ცეცხლით განათებული; თმა ხშირი გადავარცხნილი, თავისებურად გადაშლილი; ჯანსაღი და მიმზიდველი ბდღვრიალა თვალები – სარკე შინაგანი მოძრაობისა; სწორი ცხვირი და ლამაზი ბაგე-კბილი, მტკიცედ მოხაზული ტუჩები და მოკლედ შეკრეჭილი ულვაშები, ერთი ნახვის შემდეგ სამუდამოდ დაუვიწყარი – ასეთი იყო კოტე მარჯანიშვილის გარეგნობა“ – ასეთი იყო იგი პლატონ კეშელავას აღწერით…

მის მემუარებზე, თუ მასზე ნაწერ მდიდარ ლიტერატურაზე დაყრდნობით, ჩვენ შეგვიძლია უსასრულოდ ვისაუბროთ მისი ცხოვრებისა და შემოქმედების იმ ეტაპზებზე, რომელიც მან გამოიარა და რამაც საბოლოდ განსაზღვრა მისი ესთეტიკა, მსოფლშეგრძნება და მსოფლმხედველობა. რა გზა გამოიარა მან, ვიდრე საბოლოოდ მივიდოდა „…იმ შეგნებამდე, რომ ხელოვნების მიზანი სულ უბრალოა – მიანიჭოს ადამიანს სიხარული, შთაბეროს მას მხნეობა“.

ის ამ შეგნებით ჩამოვა აქ, საქართველოში და ჩამოგვიტანს „თეატრს დღესასწაულს“, თეატრს – ევროპულს, როგორც მასშტაბით, ისე პროფესიული მიდგომითა და დისციპლინით. ის მოგვევლინება სიხარულის მამკვიდრებლად…

მანამდე კი, როგორც რეჟისორი, ის გამოივლის მართლაც დიდ გზას, მოივლის არაერთ თეატრს, არაერთ ქალაქს, მოყოლებულს რიგიდან -ნეზლობინის ატრეპრიზიდან… სწორედ ამ დასის მოსკოვში გასტროლები მოუტანს მას პირველ აღიარებას მოსკოვში. შემდეგ იქნება ხარკოვი, კიევი, ოდესა… და როგორც თავად იამაყებს მემუარებში, თუ თავიდან რიგაში ნეზლობინისგან 250 მანეთს იღებდა თვეში, ოთხი წლის შემდეგ მისი განაკვეთი 2 400 მანეთამდე გაიზარდა…1909 წლიდან მარჯანიშვილი ისევ ნეზლობინთანაა, ოღონდ ამჯერად მოსკოვში – ნეზლობინის თეატრში. აქაც თავს იჩენს კონფლიქტი და როგორც თავად უწოდებდა, მისი „ცოფიანი ხასიათი“ და იგი შუა სეზონში გაეცლება ნეზლობინის თეატრს, წავა ისე, რომ არც იცის სად მიდის… მთელი თვე გაატარებს უკაპიკოდ, დღეში ორ მოხარშულ კვერცხზე, ვიდრე ისევ წაღმა არ დატრიალდება მისი ბედი და თავად ბულგარეთის განათლების მინისტრი, თავისი ფეხით არ მიადგება და თავისი ხელით არ მიუკაკუნებს კარზე. მას მიიწვევენ სოფიაში, მაგრამ მას მოუწევს ჩალაგებული ჩემოდნის ამოლაგება, მისთვის მანამდე მიუღწეველი ოცნება ახდება – ის მსოფლიოში სახელგანთქმული სამხატვრო თეატრის რეჟისორი ხდება.

ჩვენ შეგვიძლია ვრცლად ვისაუბროთ, თუ რა დიდი იმედებს ამყარებენ სტანისლავსკი და ნემიროვიჩ-დანჩენკო, როგორ მუშაობდა და იწრთობოდა მათ გვერდით, როგორ მუშაობდა გორდონ კრეგთან – „ჰამლეტზე“, ან როგორ დადგა სამხატვრო თეატრში პირველი ქართული სპექტაკლი, რომელიც მისი სიტყვებით რომ ვთქვათ ეს იყო კავკასიელი აბრაგის აშკარა ყაჩაღური თავდასხმა წყნარ ფიქრმორეულ სამხატვრო თეატრზე, ეს იყო სპექტაკლი, რომელსაც თამაშობდნენ რუსულ ენაზე, რუსი არტისტები, რუსულ თეატრში, მაგრამ „იგი მაინც მთლიანად ქართული ქმნილება იყო“.

კავკასიელი აბრაგი გაიქცევა სამხატვრო თეატრიდან და… შუა მოსკოვში დააარსებს ახალ თეატს – თეატრს სინთეზურს, სადაც ერთმანეთს ენაცვლება დრამა, ოპერა, ოპერეტა, პანტომიმა… დღეს, პარიზი თავს იწონებს პიერ კარდენის მიერ დაარსებული „ესპას პიერ კარდენით“, არადა, ეს გენიალური იდეა, რომელიც ერთ ჭერქვეშ ხელოვნების სხვადასხვა ჟანრის სინთეზს გულისხმობს, როგორც ნოდარ გურაბანიძე აღნიშნავს, პიერ კარდენამდე ბევრად ადრე, პირველად კოტე მარჯანიშვილის გენიალურ თავში იშვა და განახორციელდა კიდეც. და დღესაც განცვიფრებას იწვევს მისი მასშტაბები… მერე რა რომ დასახული დიდი სარეპეტრუარო გეგმიდან მხოლოდ ხუთი სპექტაკლი განხორცეილდა, ეს ხუთი სპექტაკლი საკმარისი გამოდგა იმისთვის, რომ საფუძველი ჩაჰყროდა სინთეზურ თეატრს.

თავისუფალი თეატრი დაიხურა, მის ნანგრევებზე კი სამი თეატრი აღმოცენდა „კამერული თეატრი“. კორშის თეატრი, დუვან-ტორცოვის ანტერპრიზა…

მარჯანიშვილის შექმოქმედება გრძელდება დონის როსტოვში, პეტერბურგში, და გვირგვინდება ლოპე დე ვეგას „ცხვრის წყაროს“ ამ მონარქისტული პიესის უაღრესად რევოლუციური პათოსის სპექტაკლად დადგმით კიევში და ეს სპექტაკლი შევა მეოცე საუკუნის მსოფლიოს ას საუკეთესო სპექტაკლში და სწორედ ამ დადგმას გაიმეორებს აქ, საქართველოში ჩამოსული მარჯანიშვილი, 1922 წელს.

შემდეგ იტყვიან რომ ეს იყო პირველი ქართული საბჭოთა სპექტაკლი. შემდეგ ისტორია დააჟანეგბს საბჭოეთს და იტყვიან რომ „ცხვრის წყარო“ იყო პირველი, ჭეშმარიტად ევროპული სპექტაკლი ქართულ სეცენაზე. როგორც ნოდარ გურაბანიძე იტყვის, რაოდენ პარადოქსულადაც არ უნდა გეჩვენოთ, ერთიც სიმართლეა და მეორეც -„ცხვრის წყარო“ იყო პირველი საბჭოთა სპექტაკლიც და პირველი ევროპული დონის სპექტაკლიც ქართულ სცენაზე. მარჯანიშვილი ბევრ სხვა ხელოვნათან ერთად,. თავის დროზე გულმხურვალედ შეხვდა რევოლუციას. მეტიც, ის ჯერ კიდევ 1905 წლიდან თანაუგრძნობდა რევოლუციურ პროცესებს, იმდროინდელ მიტინგებზეც გამოდიოდა…. და ეს სპექტაკლიც იქ კიევში, სწორედ რევოლუციურ სპექტაკლად დადგა და როგორც კინორეჟისორი კოზინცევი წერა, მარჯანიშვილმა შექმნა რევოლუციური ვნების თეატრი.

საქართველოში ჩამოსულმა მარჯანიშვილმა დადგამს „ცხვრის წყაროს“ და ამ ერთი სპექტაკლით დაამარცხებს იმ ნიჰილიზმს, რომელიც სუფევდა იმდროინდელ ქართულ თეატრში. და ამას მიაღწევს სრულიად გამოუცდელი, დამწყები მსახიობის მეშვეობით. მარჯანიშვილის აღმოჩენა – თამარ ჭავჭავაძე აღმოჩნდება ბობოქარი ვნებების არტისტი, რომელიც ავაზის ნახტომით ავარდება ქართული თეატრის ოლიმპოზე და იქ სამარადისოდ დაიკავებს ადგილს – ქართული თეატრის ისტორია ვერასოდეს აუვლის გვერდს მის ლაურენსიას მარჯანიშვილსეულ „ცხვრის წყაროში“…

საერთოდ, გენია – მაჯანიშვილი იოლად და შეუმცდარად ცნობდა გენიებს. სცნობდა ერთი შეხედვით სრულიად შეუსაბამო სიტუაციებშიც. ასე მაგალითად, საბაჟოდან გამოგდებული ფუტურისტი პოეტი, 21 წლის ნიკოლოზ შენგელაია, რუსთაველზე ჭადარზე იყო ამძვრალი და გატაცებით კითხულობდა ლექსებს, ეტლით მარჯანიშვილმა რომ ჩაიარა და ასისტენტად წაიყვანა კინოში, შემდეგ სწორედ მარჯანიშვილის წაქეზებით დაიწყო ფილმების გადაღება და… მისმა მუნჯმა „ელისომ“ დაამუნჯა დრო… მსოფლიო მას კინოშედევრად აღიარებდა მაშინაც, როცა გამოვიდა ეკრანებზე, ნახევარი საუკუნის შემდეგაც და დღესაც…

რიონში ბავშვის გადასარჩენად მოსხლეტით გადაეშვება ათლეტურად აღნაგი, მზეზე ბრინჯაოსფრად აელვარებული 18 წლის ჭაბუკი. ამ გადაშვებას შეესწრება მარჯანიშვილი, მოიხიბლება, გამოელაპარაკება, მეორე დღეს თეატრში დაიბარებს და დაიწყება „ჟორა შავგულიძე“. გენია იცნობს მომავალ გენიას და სრულიად დამწყებს მიანდობს უშანგი ჩხეიძის დუბლიორობას…

უშანგი ჩხეიძეშიც სწორედ მარჯანიშვილი აღმოჩენს ჰამლეტს და გენიას საერთოდ. აღმოჩენს და მიქელანჯელოს ჟინით გამოაქანდაკებს არა მხოლოდ ჰამლეტს, არამედ ლეგენდას „უშანგი ჩხეიძე“. მას შემდეგ ბევრჯერ დაიდგმება ქართულ სცენაზე „ჰამლეტი“, მაგრამ ვერავინ გადაჩრდილავს 27 წლის ბიჭის ნათამაშენ ჰამლეტს…

მუშათა თეატრში 20 წლის ბიჭის -მხატვარ პეტრე ოცხელის გაფორმებულ სპექტაკლს „ცეცხლის გამჩაღებელნს“ ნახავს, თავისთან წაიყვანს და გააჩაღებს გენიას სახელად „პეტრე ოცხელი“…

სწორედ ამ 21 წლის გენიოსთან პეტრე ოცხელთან ერთად შექიმნება ის შედევრი, სახელად „ურიელ აკოსტა“, რომელიც წინ გაუსწრებს თეატრალურ ეპოქას და მრავალხმრივ განსაზღვრავს ქართული თეატრალური ესთეტიკის მომდევნო ძიებებს.

მოკლედ, რომ არა ის ლურსმანი, რომელზეც თავში მოგახსენებდით, ქართულ კინოს არ ეყოლებოდა ნიკოლოზ შენგელაია, სცენას არ ეყოლებოდა გიორგი შავგულიძე, თამარ ჭავჭავაძე, უღიმღამოდ გაივლიდა უშანგი ჩხეიძის ცხოვრებაც, არავინ იცის, როგორ წარიმართებოდა პეტრე ოცხელის შემოქმედება და კიდევ… სანდრო ახმეტელს დავკარგავდით მანამდე ვიდრე იქნებოდა „სანდრო ახმეტელი“..

საქართველოში დაბრუნებულმა მარჯანიშვილმა გვერდით სწორედ სანდრო ახმეტელი ამოიყენა. „თქვენთან ერთად გავწყვიტოთ კავშირი, მასთან (სამხატვრო თეარტრთან) და ვეძებოთ თეატრი ვაჟკაცური“ – ამას მარჯანიშვილი ახმეტელს „სალომეას“ დადგმის შემდეგ ეტყვის, როცა ახმეტელს თავს დაესხმიან. ეტყვის და ერთად იწყებენ ახალი თეატრის შენებას. შემდეგ კი, 1924 წლის აჯანყებამდე „სამხედრო ცენტრის“ წევრებთან ერთად დააპატიმრეს სანდრო ახმეტელი და დახვრეტაც გადაუწყვიტეს. ახმეტელის სიცოცხლე სერგო ორჯონიკიძემ, სწორედ კოტე მარჯანიშვილს აჩუქა..

მარჯანიშვილი და ახმეტელი ერთად ქმნიან ქართულ თეატრს. იქმნება „დურუჯი“ და იქმნება ლეგენდარული მანიფესტი. მარჯანიშვილი მხარს უჭერს და თავგამოდებით იცავს „დურუჯელებს“ – ამბოხებულ ახალგაზრდებს… მოგვიანებით, ურთიერთობები იძაბება მარჯანიშვილსა და „დურუჯელებს“ შორისაც. მარჯანიშვილი ნელ-ნელა „დურუჯის“ ალყაში ექცევა. მალე ახმეტელის და მარჯანიშვილის გზებიც გაიყრება. მარჯანიშვილი რუსთაველის თეატრიდან წავა და აღარც დაბრუნდება…

1928 წელს მარჯანიშვილი დაარსებს ქუთაის–ბათუმის თეატრს, 1930 წელს თბილისში საგასტროლოდ ჩამოსული დასი თბილისში დარჩება და სახალხო სახლში, ანუ იქ, სადაც დღესაა – დაიდებს ბინას. 1933 წელს, მარჯანიშვილის გარდაცვალების შემდეგ თეატრს მარჯანიშვილის სახელი ეწოდება… მაგრამ სიკვდილამდე სწორედ ამ თეატრში „მოკლავენ“ გენიოსს – 4 წელსაც არ აცლიან კაცს, რომელმაც მსოფლიო სტანდარტების თეატრი შექმნა, მუშაობას დაუწუნებენ, კრებებს გაუმართავენ მაშინაც კი, როცა ის უმძიმესად იქნება ავად. მარჯანიშვილი მოსკოვს მიაშურებს, არც იქ მოასვენებენ, წერილს წერილზე წერენ, გულს უკლავენ…

ის მიიღო და აღიარა მოსკოვმა. აღიარა და დააფასა, მაგრამ…. დაივიწყა…

როგორც ნოდარ გურაბანიძე დაწერს, კოტე მარჯანიშვილის სახელი, რომელმაც 25 წელია შეალია რუსულ თეატრს, თითქმის მივიწყებულია რუსულ თეატრალურ ხელოვნებაში…

მას გული ატკინა საქართველომ, მაგრამ… არ დაივიწყა!

არსებობს თეატრალური ლეგენდა, რომლის თანახმად თეატრიდან გასულმა, გულნატკენმა მარჯანიშვილმა დასწყევლა მის მიერ დაარსებული თეატრი, რომელიც დღეს მის სახელს ატარებს.

მაგრამ არსებობს გადმოცემა, ბევრად სარწმუნო, რომ ბოლო სიტყვები, რომელიც მან თეატრის სამ თანამშრომელს უთხრა სრულიად სხვა იყო – „ცუდად ნუ გამიხსნებეთ“.

მას დღეს აქ, ამ თეატრში და აქ, ამ ქვეყანაში არავინ იხსენებს ცუდად…

რეზო შატაკიშვილი

2019 წ.

რეზო შატაკიშვილი კირა ანდრონიკაშვილის ტრაგიკულ ცხოვრებაზე

ის იყო და საბჭოთა კინოს ქალღმერთის – ნატა ვაჩნაძის. მეუღლე – სახელგანთქმული რუსი მწერლის, ბორის პილნიაკის. თავად სულ რამდენიმე ფილმში აკმარეს გადაღება, მაგრამ ერთი როლით ის შევიდა კინოს ისტორიაში – „ელისო“ მსოფლიო კინოს საგანძურის კუთვნილებაა…

მან სულ 52 წელი იცოცხლა და ეს სიცოცხლეც ტანჯვით სავსე იყო. 29 წლის იყო, ქმარი რომ დაუხვრიტეს და დააქვრივეს, მას კი გადასახლებაში უკრეს თავი. არც გადასახლებიდან დაბრუნებულს მისცეს გასაქანი, რამდენიმე ეპიზოდური როლის გარდა, არაფერი გაიმეტეს, კინოსტუდიაში დუბლიაჟის რეჟისორობაზე მეტი ვერაფერი გაიმეტეს…

კირა ანდრონიკაშვილი 1908 წელს დაიბადა გიორგი ანდრონიკაშვილის ოჯახში. დედა პოლონელი ჰყავდა – ეკატერინე სლივიცკაია. სლივიცკაიას ბებია კი იტალიელი მომღერალი ვოზოლი იყო. საქართველოში იტალიური ოპერა რომ დაარსებულა, ვორონცოვს ის, სხვა მომღერლებთან ერთად, საქართველოში მოუწვევია. აქ იტალიელი მეცოსოპრანო კაპელმაისტერ შონინგზე გათხოვილა, სცენა მიუტოვებია და საქართველოში დარჩენილა, მათი ქალიშვილი ცოლად შეურთავს დედით რუს პოლონელს – სლივიცკის.

კირა რომ დაიბადა, ნატო უკვე 4 წლის იყო, ოფიცერი მამა ჯერაც ვარშავაში მსახურობდა და ცხოვრობდა ოჯახთან ერთად. ორი წლის იყო კირა, ოჯახი საქართველოში რომ წამოვიდა, მალე მამამ საბედისწერო დავალება მიიღო – ოსი ყაჩაღი ზელიმხანი უნდა გაენადგურებინა, მაგრამ ზელიმხანმა დაასწრო და სიცოცხლეს გამოასალმა. დედამ 4 ობოლს ხელი მოჰკიდა და კახეთში დაფუძნდა – გურჯაანში პატარა სახლი ააშენა. კირა და მისი პატარა ძმა გურჯაანის დაწყებით სკოლაში სწავლობდნენ… კირა ჯერ კიდევ 15 წლის იყო, უკვე სახელგანთქმული კინოვარსკვლავი დის კვალს რომ გაჰყვა და კინოსტუდიის მსახიობი გახდა. მონაწილეობს ფილმებში – „სამი სიცოცხლე“, „ტარიელ მკლავაძის საქმე“, შემდეგ კი იღებს პირველ მნიშვნელოვან როლს საკუთარი სიძისგან, ნიკოლოზ შენგელაიასგან. კირა განასახიერებს ელისოს შენგელაიას შედევრში და რეალურად ამ ერთი როლით შედის კინოს ისტორიაში.

 

1929 წლიდან კინოსტუდია „ვოსტოკფილმში“ აგრძელებს მოღვაწეობას მსახიობისა და რეჟისორის თანაშემწის რანგში. სწავლობს მოსკოვში, ზავადსკის სახელობის თეატრალურ სტუდიაში, შემდეგ კინემატოგრაფიის ინსტიტუტში აბარებს კინოსარეჟისორო ფაკულტეტზე და 1936 წელს ამთავრებს კიდეც სერგეი ეიზენშტეინის სახელოსნოს.

„ვგიკის“ დამთავრებამდე კი მის ცხოვრებაში დიდი ეტაპი იწყება – ის ცოლად მიჰყვება სახელგანთქმულ რუს მწერალს ბორის პილნიაკს. კირა ანდრონიკაშვილისა და პილნიაკის ქორწილში მეჯვარე ტიციან ტაბიძე იყო. ტიციანთან მეგობრობას მოგვიანებით გაახსენებენ… სახელგანთქმულ მწერალს კირამდე ცოლად ჰყავდა ექიმი მარია სოკოლოვა, შემდეგ მცირე თეატრის მსახიობი – ოლგა შჩერბინოვსკაია.

ბორის პილნიაკი

ბორის პილნიაკი

პილნიაკი არც პილნიაკი იყო და არც რუსი. ის ეკატერინე მეორის მიერ XVII საუკუნეში ჩამოსახლებული გერმანელების შთამომავალი გახლდათ, გვარად ვოგაუ. ფსევდონიმი „პილნიაკი“ ბელორუსის იმ ხუტორის სახელის მიხედვით აიღო, სადაც  თავისი ერთ-ერთი ნაწარმოები შექმნა.

ბორის პილნიაკი 1894 წელს დაიბადა. 9 წლის ასაკიდან წერდა, პირველად 15 წლისამ გამოაქვეყნა თავისი ნაწარმოები, 21 წლის ასაკიდან უკვე სისტემატურად იბეჭდებოდა ლიტერატურულ ჟურნალებში. 1918 წელს, 24 წლის ასაკში გამოსცა პირველი წიგნი და იმავე წლიდან სათავეში ჩაუდგა რუსეთის მწერალთა კავშირს…

კირა ანდრონიკაშვილი რომ ცოლად გაჰყვა, პილნიაკი უკვე მსოფლიომოვლილი, სახელგანთქმული მწერალიც იყო და ამავე დროს საბჭოთა კრიტიკის ქარ-ცეცხლში გავლილიც.

ჯერ კიდევ 1923 წელს უკვე აკრიტიკებდნენ რევოლუციის მიმართ პილნიაკისეულ დამოკიდებულებას. პილნიაკის აზრით, რევოლუცია დათრგუნული გრძნობებისგან განთავისუფლებაა.

„ეცი პირველსავე შემხვედრ ქალს და აქვე, ხალხის თვალწინ, ნუ შეგეშინდება მისი გაუპატიურების“, – წერდა პილნიაკი.

ჟურნალ „საგუშაგოს“ რეცენზენტი თავს დაესხა პილნიაკს, ამტკიცებდა, რომ პილნიაკი რევოლუციას განიხილავდა, როგორც  `გადარევას~ სექსუალური ენერგიის გამო… ეს ისტერია მსუბუქი წაცეკვებაა იმასთან შედარებით, რაც შემდგომ, პილნიაკის მიერ 1926 წელს გამოცემულ „დაუფარავი მთვარის მოთხრობას“ მოჰყვა. ჟურნალ „ნოვი მირში“ დაბეჭდილ ამ მოთხრობაში მწერალი შენიღბულად აღწერს, რა ვითარებაში დაიღუპა ფრუნზე. მწერალმა, ფაქტობრივად, იწინასწარმეტყველა მოსალოდნელი რეპრესიებიც… კრემლმა ის ნომერი საერთოდ ამოიღო გავრცელებიდან…

ეს არ აკმარეს, კრემლმა მწერლებისგან მოითხოვა, საჯაროდ დაეგმოთ პილნიაკი… მაიაკოვსკიმ პილნიაკის „დაუფარავ მთვარეს“ „ღალატი“ უწოდა და იქვე დაამატა, რომ ვერ მოასწრო წაკითხვა…

ესეც ჯერ კიდევ არ იყო დიდი შტურმი პილნიაკზე… 1929 წელს მან ბერლინში გამოსცა მოთხრობა „წითელი ხე“ და… იფეთქა წითელმა კრიტიკამაც. მოთხრობა, რომელიც ყდიანად 40 გვერდიც არ იყო, რომანად მონათლეს, კრემლმა პილნიაკის დევნის ორგანიზებას მიჰყო ხელი და ეს იყო ამ ტიპის პირველი პოლიტიკური აქცია საბჭოთა ლიტერატურის ისტორიაში.

„საბჭოთა საზოგადოება პილნიაკოვშინის წინააღმდეგ“, „კლასობრივი მტრის გამოხდომები ლიტერატურაში“, „ბ. პილნიაკის ანტისაბჭოთა საქციელის შესახებ“…

სწორედ მაშინ ფორმულირდება საბედისწერო ფორმულა: „მე არ წამიკითხავს, მაგრამ გულწრფელად აღშფოთებული ვარ“…

ეს კაკაფონია 2 წელიწადს გაგრძელდა. იმ ხანად პილნიაკი ჯერაც მწერალთა კავშირს თავმჯდომარეობდა, მაგრამ სწორედ ამ დევნის პასუხად, პროტესტის ნიშნად, პასტერნაკთან ერთად, დატოვა მწერალთა კავშირის რიგები. სოლიდარობის ნიშნად მწერალთა კავშირი დატოვა ანა ახმატოვამ.

პილნიაკი აგრძელებდა მოგზაურობას, წერას. სიცოცხლის ბოლო 7 წელიწადში მან შექმნა მხატვრული და პუბლიცისტური პროზის 6 ტომი…

პილნიაკს მოვლილი ჰქონდა მთელი მსოფლიო, მეგობრობდა დრაიზერთან, თომას მანთან. 1931 წელს ჰოლივუდის მიწვევით ამერიკაში იყო, ამერიკიდან დაბრუნებულმა დაწერა ანტიამერიკული რომანი „ოკეი“.

თანდათან ახლოვდებოდა მის მიერვე ნაწინასწარმეტყველები რეპრესიების ხანა. ატმოსფერო უფრო და უფრო პირქუში ხდებოდა.

1935 წელს პილნიაკი საზღვარგარეთის პასპორტს ითხოვდა, კრემლს სწერდა, „უხსნიდა“: „ჩემი ცოლი კირა ანდრონიკაშვილი საზღვარგარეთ არასოდეს ყოფილა, მომავალმა საბჭოთა რეჟისორმა უნდა იცოდეს, რა ხდება დასავლეთში…“ „შვეციასა და ნორვეგიაში არასოდეს ვყოფილვარ, მაინტერესებს, რა ხდება“…

მაგრამ ის აღარ გაუშვეს საზღვარგარეთ. ნელ-ნელა უკვე აღარც უქვეყნებდნენ ნაწერებს.

1937 წელს 43 წელი შეუსრულდა, მაგრამ მისთვის აღარავის მიულოცავს… მეგობრების ნაწილი დახვრეტილი იყო, დანარჩენები უკვე ვეღარ ბედავდნენ მის სიახლოვეს გამოჩენას, მხოლოდ თბილისიდან მიიღო დეპეშები… ეს „სტუმარი“ მისი ვაჟის დაბადების დღეზე მივიდა – პატარა ბორისს 3 წელი რომ შეუსრულდა 27 ოქტომბერს. „სტუმარმა“ გაყოლა სთხოვა დეტალების დასაზუსტებლად. პილნიაკი აღარ დაბრუნებულა. არავინ იცოდა, სად იყო. 1938 წელს ანა ახმატოვამ გაბედა და ლექსიც კი უძღვნა ბორის პილნიაკს, მაგრამ, როგორც შემდეგ აღმოჩნდა, დაახლოებით სწორედ მაშინ, როცა ახმატოვამ ლექსი უძღვნა, 1938 წლის 21 აპრილს მას სიკვდილით დასჯა მიუსაჯეს სახელმწიფო დანაშაულისთვის და იმავე დღეს დახვრიტეს კიდეც.

თუმცა, ოფიციალური ვერსიით, პილნიაკი ერთ-ერთ ბანაკში გულის შეტევით გარდაიცვალა 1941 წელს…

კირა ანდრონიკაშვილი ისე წავიდა ამქვეყნიდან, ვერ გაიგო, რა ბედი ეწია მის მეუღლეს, მხოლოდ 1988 წელს გახდა ცნობილი, რომ პილნიაკი 1938 წელს დახვრიტეს.

თავად კირა ანდრონიკაშვილი, მეუღლის წაყვანიდან ერთი თვის თავზე დააპატიმრეს და გადაასახლეს. 40-იანი წლების დასაწყისში კირა ანდრონიკაშვილი მოულოდნელად გაათავისუფლეს – ნატო ვაჩნაძემ მოსკოვში, ქართული ლიტერატურისა და ხელოვნების დეკადაზე ყოფნისას თავად სტალინს სთხოვა დის განთავისუფლება და კირა ანდრონიკაშვილი მართლაც მალე გაათავისუფლეს.

კირა საქართველოში დაბრუნდა და ის კვლავ გადაიღეს რამდენიმე ფილმში.

1950 წლიდან მუშაობდა კინოსტუდიაში, დუბლიაჟის რეჟისორად.

სახელგანთქმულ მწერალსა და კირა ანდრონიკაშვილს დარჩათ ერთი ვაჟი – ბორის ანდრონიკაშვილი, რომელიც ყველას კარგად ახსოვს ფილმიდან „ოთარაანთ ქვრივი“, სადაც ის არჩილს ასახიერებს. მშობლები რომ დაუპატიმრეს, დეიდამ – ნატა ვაჩნაძემ თბილისში წამოიყვანა, მამის გვარიდან დედის გვარზე გადაიყვანა და დის დაბრუნებამდე ზრდიდა.

ბორის ანდრონიკაშვილი სწავლობდა ბათუმის სანაოსნო სასწავლებელში, მაგრამ, როგორც კი შორეული ნაოსნობის კაპიტნობის სურვილი გამოთქვა, როგორც „ხალხის მტრის“ შვილს, უარი უთხრეს, სხვა ფაკულტეტზე გადაიყვანეს, სასწავლებელი მიატოვა და „ვგიკში“ ჩააბარა კინოსასცენარო ფაკულტეტზე. პირველად სწორედ „ვგიკში“ სწავლისას დაქორწინდა. მისი მეუღლე ლუდმილა გურჩენკო იყო – შემდგომში რუსული კინოს ლეგენდა. მაშინ კი გურჩენკოს „საკარნავალო ღამეში“ იღებდნენ. ბორის ანდრონიკაშვილსა და გურჩენკოს შეეძინათ ქალიშვილი მაშა, ერთად ხუთი წელი იცხოვრეს, შემდეგ დაშორდნენ… გურჩენკოსთან შეძენილ ქალიშვილთან ბორის ანდრონიკაშვილს აღარ ჰქონია ურთიერთობა. 1996 წელს, როცა ბორის ანდრონიკაშვილი გარდაიცვალა, ქალიშვილი მამის დაკრძალვაზეც არ მისულა…

კადრი ფილმიდან "ოთარაანთ ქვრივი". არჩილი - ბორის ანდრონიკაშვილი, კესო - დინარა ჟორჟოლიანი.

კადრი ფილმიდან "ოთარაანთ ქვრივი". არჩილი - ბორის ანდრონიკაშვილი, კესო - დინარა ჟორჟოლიანი.

ლუდმილა გურჩენკოს შემდეგ, ბორის ანდრონიკაშვილმა ცოლად ისევ რუსული კინოს ლეგენდა შეირთო – ამჯერად ნონა მორდიუკოვა.

ჯერ კიდევ 1996 წელს „კინოტავრზე“ თბილისში ჩამოსული ნონა მორდიუკოვა ინტერვიუში მიყვებოდა, რომ ტიხონოვთან განქორწინების შემდეგ მის გარშემო მასზე 15-20 წლით უმცროსი ულამაზესი ბიჭები ტრიალებდნენ, მაგრამ ყველას მის კისერზე სურდა ცხოვრება.

„ლამაზები იყვნენ, მაგრამ ინფანტილურები. ერთხელ მე შეყვარებული ვიყავი თავადზე, ის ბევრს კითხულობდა, შლიდა პასიანსებს, მღეროდა რომანსებს, მაგრამ, სამწუხაროდ, არსად არ მუშაობდა…“

ეს ქართველი იყო ბორის ანდრონიკაშვილი…

„ტიხონოვს რომ გავეყარე, მრავალი წლის შემდეგ ვცადე გათხოვება, როდემდე შეიძლება იძახო გუგუ, გუგუ მარტომ?.. ბორისს „ვგიკი“ ჰქონდა დამთავრებული, სერიოზული იყო, ენით აუწერელი სილამაზის პატრონი, პირველად ვინც ნახავდა, ხუთი წუთი მუნჯდებოდა. ოდესღაც ის დაქორწინებული იყო ლუდმილა გურჩენკოზე, მე რომ მას შევხვდი, უკვე გაყრილები იყვნენ. ბიჭის გამო შინ ვერ მომყავდა და მასთან დავრბოდი ერთოთახიან ბინაში შეხვედრებზე. ასე ვიცხოვრეთ ხუთი წელი, გენია იყო, ფილოსოფოსი. მის ფონზე სოკრატე ფერმკრთალდებოდა, მაგრამ მას ერთი დღეც არ უმუშავია. ბრწყინვალედ კითხულობდა ბაირონს, კოცნიდა მანდილოსნებს ხელზე, აწყობდა წვეულებებს, მე კი გადაღებიდან გადაღებაზე, კონცერტიდან კონცერტზე დავრბოდი, ვიღაცას ხომ უნდა ეშოვა ფული? ერთ ჭერქვეშ ვაპირებდით გადასვლას, მაგრამ გავიყარეთ…“

მორდიუკოვასთან გაყრის შემდეგ, ბორის ანდრონიკაშვილმა მესამედ იქორწინა, ამჯერად უკვე საელჩოში მომუშავე ჟურნალისტზე, რომელიც შემდეგ მხატვარი გახდა – რუსუდან ხანთაძეზე. შეეძინათ ქალიშვილი კირა, შემდეგ სანდრო…

ბორის ანდრონიკაშვილის რჩეული თხზულებების ორტომეული გამოიცა… მხოლოდ მისი გარდაცვალების შემდეგ…

დაიბეჭდა „პრაიმტაიმში“

 

%d bloggers like this: